भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
राजाला बरे करणारे पाणी
रोजाच्या एका ब्राह्मणाने ही कथा सी. डब्ल्यू. मॅलेट यांना सांगितली, आणि मॅलेट यांनी ती १७९४ च्या एका पत्रात लिहून ठेवली. त्या ब्राह्मणाचा आधार होता एक ग्रंथ: ‘सेवा लाय महात’, म्हणजे “शिवाच्या मंदिराचे माहात्म्य”. पण तो ग्रंथ खरा असल्याचा पुरावा मॅलेट यांनी शोधला, तो व्यर्थच. ब्राह्मण म्हणाला, पूर्वी एलू राजा नावाचे एक राजे होते. त्यांचे वडील एलिचपूरचे होते. राजांच्या अंगात अळ्या पडल्या होत्या. उपाय शोधत ते सेवा लाय, किंवा सेवाल्ला, नावाच्या एका प्रसिद्ध पावन पाण्यापाशी आले. विष्णूंनी एकदा ते पाणी साठ धनुष्यांच्या लांबीवरून गाईच्या खुराएवढे आटवले होते. या पाण्यात एलू राजांनी एक कापड बुडवले. त्या कापडाने त्यांनी आपला चेहरा आणि हात धुतले, आणि त्यांच्या अळ्या नाहीशा झाल्या. मग त्यांनी तिथे एक कुंड बांधले, आणि त्यात स्नान केले. तेव्हा त्यांचे सारे अंग निर्मळ झाले. ती जागा पवित्र मानून त्यांनी तिथे सर्वांत आधी ‘केलास’ नावाचे मंदिर घडवले; म्हणजे वेरूळच्या लेण्यांतले कैलास. ब्राह्मणाच्या सांगण्याप्रमाणे ही लेणी ७८९४ वर्षांची होती.
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
मॅलेट वेरूळमध्ये
मॅलेट यांनी २२ डिसेंबर १७९४ रोजी पुण्याहून सर जॉन शोअर यांना पत्र लिहिले. त्यासोबत त्यांनी वेरूळ नगराजवळच्या लेण्यांचे वर्णन आणि एक नकाशा पाठवला. चित्रे गंगाराम यांनी काढली होती: “माझ्या नोकरीतले एक अतिशय कल्पक देशी गृहस्थ”. तिथे मॅलेट यांची प्रकृती ठीक नव्हती. आजारपणामुळे पुष्कळशी लेणी त्यांना पाहताच आली नाहीत. कैलासाविषयी ते लिहितात, “माझी शक्ती खचली नसती, तर इथल्या आणि अशा अद्भुत जागेच्या प्रत्येक भागाचे वर्णन मी आहे त्यापेक्षा कितीतरी अधिक बारकाईने केले असते.” तरीही त्यांनी बरेच पाहिले. एका लेण्यात छिन्नीच्या खुणा झाकणारा चुन्याचा थर अजून छताला आणि खांबांना चिकटून होता; आणि तो मोठ्या कौशल्याने रंगवलेला होता. एका मोठ्या लेण्याच्या दर्शनी भागावरून पावसाळ्यात एक लहान नदी धो धो कोसळत असली पाहिजे, असे त्यांना वाटले. ती त्या लेण्याला “स्फटिकाच्या पडद्यासारखी” झाकून टाकत असेल. पुढच्या लेखकांनी त्यांच्या वर्णनाविषयी वेगवेगळी मते दिली. जॉन बी. सीली यांच्या मते ते “निःसंशय आज उपलब्ध असलेले सर्वोत्तम” होते; तर जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांच्या मते “अतिशय चुकीचे”.
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
नऊशे वर्षे
मॅलेट यांनी आणखी एका माणसाची हकीकतही लिहून ठेवली. तो अहमदनगरचा एक मुसलमान होता. त्याने ती एका नामांकित विद्वानाकडून ऐकली होती. तो मुसलमान म्हणाला, “वेरूळ नगर ईल राजांनी वसवले; त्यांनीच मंदिरेही खोदली.” त्या मंदिरांवर खूश होऊन राजांनी पुढे देवगिरीचा, म्हणजे दौलताबादचा, डोंगर कोरून त्याचा किल्ला बनवला. आणि तो म्हणाला, एलू राजा हे नऊशे वर्षांपूर्वीच्या एका माणसाच्या काळातच होऊन गेले. मॅलेट त्या माणसाला “सुप्रसिद्ध व्यक्ती” म्हणतात. म्हणजे दोघांनीही एकच कर्ता सांगितला. पण ब्राह्मणाने त्यांना ७८९४ वर्षे मागे नेले, आणि मुसलमानाने नऊशे. हे अंतर कधीच उलगडणार नाही, अशी मॅलेट यांना भीती वाटली. त्यांचा कल मुसलमानाच्या काळाकडे होता. कारण तो काळ राजांना एका ज्ञात माणसाशी जोडतो; आणि बखरकार म्हणून मुसलमान लेखक त्यांना अधिक विश्वासार्ह वाटत.
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
पवित्र झरा
सीली यांनी ब्राह्मणांकडून हीच दंतकथा ऐकली. ते तिचा शेवट असा सांगतात: “आपण बरे झालो, याचा एलूंना इतका आनंद झाला, की कृतज्ञतेची आणि भक्तीची खूण म्हणून त्यांनी लगेचच मंदिरे खोदायला सुरुवात केली.” मुसलमानांकडून त्यांनी ती अळ्यांशिवाय आणि बरे होण्याशिवाय ऐकली. मॅलेट यांच्या काळी दंतकथेतले ते कुंड अजून होते; नगराच्या अगदी बाहेर, जसेच्या तसे सुस्थितीत. त्याचे पाणी अजूनही इतके पवित्र मानले जाई, की यात्रेकरू तिथे मोठ्या संख्येने येत. सीली यांना ते ‘शिवाचे कुंड’ या नावाने आढळले; ते “अजूनही अतिशय पवित्र मानले जाते.” होळकर घराण्याने तिथे पुष्कळ पुजारी ठेवले होते. आणि त्या पाण्याला सर्वोच्च श्रेणीच्या ब्राह्मणाखेरीज कुणीही हात लावू शकत नसे. १८८४ साली वेरूळच्या उत्तर दरवाजाबाहेर एक सुंदर दगडी कुंड उभे होते. तिथे एक झरा उगम पावतो. ते कुंड अहिल्याबाईंनी बांधले होते; त्या दुसऱ्या होळकरांच्या आई. तेव्हा तिथे सांगितली जाणारी दंतकथा एली राजांची होती; परंपरेप्रमाणे ते एलिचपूरचे संस्थापक. त्या सांगण्यात त्या झऱ्याने त्यांना अळ्यांपासून नव्हे, तर कुष्ठरोगापासून मुक्त केले. आणि त्या कृतज्ञतेपोटी त्यांनी कैलास खोदले, असे म्हणतात.
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
सहा महिन्यांची रात्र
पाहुण्यांना लेणी दाखवणाऱ्या ब्राह्मणाची दंतकथा वेगळी होती. तो म्हणाला, ही लेणी बिस्कुर्मांनी घडवली; ते “रामचंद्रांचे सुतार”. त्यांनी ती सहा महिन्यांच्या एका रात्रीत घडवली. त्याच रात्रीत त्यांना ही लेणी सुमारे चार कोसांवरच्या दौलताबादच्या डोंगरी किल्ल्याशी जोडायची होती. पण कोंबडा आरवला, आणि काम अपुरे राहिले. दंतकथा पुढे ‘सुताराची झोपडी’ नावाच्या एका सुंदर लेण्यात जाते. बिस्कुर्मांच्या बोटाला जखम झाली होती, आणि ते तिथे जाऊन राहिले. लेण्यासमोरची मूर्ती त्यांचीच आहे, जखमी बोट धरलेली, असे सांगितले जाई. मॅलेट यांना तसे वाटले नाही. “दंतकथेविषयी पूर्ण आदर ठेवूनही,” ते लिहितात, ती मूर्ती भक्तिभावाने ध्यानात बसलेली आहे; कारण लेण्यांतल्या पुष्कळ मूर्तींनी हात असेच धरले आहेत. “पण दंतकथा सोडून वस्तुस्थितीकडे वळलो,” ते पुढे लिहितात, “तर सौंदर्यात हे लेणे कोणत्याही लेण्यापेक्षा कमी नाही.” वेरूळच्या आसपासच्या लोकांनी सीली यांना सांगितले, की वेरूळहून दौलताबादपर्यंत जमिनीखालून एक भुयार जाते. त्यांना त्याविषयी शंका होती; पण त्यांच्या मते ज्या कारागिरांनी ही दोन्ही खोदली, ते कोणतेही काम करायला समर्थ होते.
मॅलेट यांचे पत्र: एलू राजा आणि वेरूळची लेणी, १७९४
जवळजवळ अमर वास्तू
लेणी खरोखर कुणी घडवली, आणि केव्हा, हे मॅलेट सांगू शकले नाहीत. आपली चौकशी समाधानकारक झाली नाही, हे त्यांनी कबूल केले. पण एका गोष्टीबद्दल त्यांना मुळीच शंका नव्हती. ही लेणी अशा लोकांची कृती होती, ज्यांचा धर्म शुद्ध हिंदू होता. आणि बहुतेक लेण्यांवर ती महादेवांना अर्पण केल्याच्या ठळक खुणा होत्या. काही प्रवाशांना त्यांत कल्पित साम्ये दिसली होती. एका आठ हातांच्या मूर्तीने एका हातात एका राजाला उचलून धरले आहे, आणि दुसऱ्या हातात उपसलेली तलवार. तिच्यात त्यांना सॉलोमनचा न्याय दिसला. मॅलेट यांच्या शब्दांत, अशा कल्पना “आता विरून जातात”. ज्यू, इजिप्शियन, इथियोपियन किंवा फिनिशियन यांच्या वसाहती आता कुणी शोधायला नकोत. “या देशातल्या लोकांच्याच उत्साही परिश्रमांनी आणि कल्पकतेने” ही कामे झाली, असे सांगता येते. “या विलक्षण कामांची रचना पाहा, किंवा त्यांची घडण न्याहाळा,” ते लिहितात, “एका अजस्र डोंगराला जवळजवळ अमर वास्तूंचे रूप देण्याच्या कल्पनेनेच आपण आश्चर्यात बुडून जातो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सी. डब्ल्यू. मॅलेट यांचे २२ डिसेंबर १७९४ चे सर जॉन शोअर यांना लिहिलेले पत्र, आणि ‘डिस्क्रिप्शन ऑफ द केव्ह्ज ऑन द माउंटन टू द ईस्टवर्ड ऑफ एलोरा’ (‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड ६, १७९९), पृष्ठे ३८२-३९०, ४१०-४११ आणि ४२१-४२३; जॉन बी. सीली, ‘द वंडर्स ऑफ एलोरा’ (१८२४), पृष्ठे ३११-३१४ आणि ३२७; ‘गॅझेटियर ऑफ औरंगाबाद’ (१८८४), प्रकरण १; आणि जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे ३६८ आणि ४५५. सीली यांना मॅलेट यांचे वर्णन “बहुतांशी अचूक” वाटले; त्यातल्या काही नोंदी त्यांच्यासोबत असलेल्या पंडिताकडून आल्या होत्या. ‘द केव्ह टेम्पल्स’ ते वर्णन खंड ५ मध्ये असल्याचे सांगतो. सीली लिहितात, ते राजे ९३० वर्षांपूर्वी होऊन गेले. ‘द केव्ह टेम्पल्स’ एक परंपरा देतो: इलिचपूरच्या इल राजांनी लेणी स्वच्छ करून रंगवली. आणि लढाईत त्यांच्या मृत्यूचे जे वर्ष, इ.स. ९९४, दिले जाते, ते दख्खनवरच्या कोणत्याही मुसलमानी स्वारीसाठी फार लवकरचे आहे, असे तो म्हणतो. तो मुसलमान, नऊशे वर्षांपूर्वीचा तो माणूस आणि राजांचे वडील यांची नावे जुन्या छापात आहेत, पण स्पष्ट वाचता येत नाहीत.