भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
गावात प्रवेश
वेरूळचे ते टुमदार छोटे गाव झाडांच्या राईत वसले होते. जॉन बी. सीली त्यात शिरले, ते “मन उचंबळून आल्यावाचून नव्हे”. तिथे ब्राह्मण राहत. ती जागा पवित्र होती, म्हणून तिथे ठेवलेले सैनिक रजपूत होते. तेव्हा तो सारा मुलूख मराठा राजे होळकर यांचा होता. त्यांच्या मातोश्री जवळपास राहणाऱ्या ब्राह्मणांना आणि भक्तांना सढळ हाताने देत. कॅप्टन सीली १८१० मध्ये वेरूळच्या लेण्यांना आले. पुढे त्यांनी या लेण्यांवर ५६० पानांचे एक पुस्तक लिहिले. जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांनी त्याला मंदिरांचे आणि सीली यांच्या स्वतःच्या साहसांचे “लांबलचक, फुगवलेले वर्णन” म्हटले. त्या दिवशी अतिशय उकाडा होता. आपले सामान येईपर्यंत ते एका दगडी देवळात सावलीला थांबले. सुमारे एक वाजता त्यांची माणसे पोचली. सीली थकले होते, भुकेले होते; पण त्यांनी माणसांना लगेच लेण्यांकडे घाईने पुढे नेले. लेणी सुमारे एक मैलावर होती. “आणखी अर्धा तास थांबायला कोणत्याही आमिषाने मला राजी करता आले नसते.”
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
एकटे उभे मंदिर
ते तडक लेण्यांमध्ये घुसले. पहिल्या दर्शनी लेण्यांनी मनात जे कौतुक आणि जो दरारा जागवला, त्याचे वर्णन करणे अगदी अशक्य होते. सगळीकडे इतके पाहण्यासारखे होते, की डोळे आणि मन गोंधळून गेले. दरारा, आश्चर्य आणि आनंद इतके उचंबळले, की सुरुवातीला त्यांचा त्रासच झाला. कशाकडेही लक्षपूर्वक पाहण्याइतके शांत व्हायला त्यांना बराच वेळ लागला. त्या जागेची “मृत्यूसारखी निःशब्द शांतता”, भोवतालची निर्जन मैदाने, आणि “सगळीकडून पोखरलेला” तो डोंगर. या सगळ्यांमुळे नवख्या माणसाचे मन अगदी नव्या भावनांनी भरून जाई. “कल्पना करा, किती आश्चर्याचा धक्का बसतो,” ते लिहितात. “एका मोठ्या मोकळ्या चौकात, भरीव खडकातून कोरलेले एक अजस्र मंदिर अचानक समोर येते!” त्याचे सगळे भाग परिपूर्ण आणि सुंदर होते. ते आपल्या मूळ खडकावर एकटेच उभे होते; भोवती सर्व बाजूंनी मोठी मोकळी जागा सोडून डोंगरापासून वेगळे केलेले.
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
कैलासासाठी तह
सीली यांचा बेत खुद्द कैलासातच राहायचा होता. पण मंदिरात पुष्कळ ब्राह्मण, भक्त आणि एकांतवासी साधू होते. त्यांपैकी पुष्कळ ब्राह्मणांना होळकरांकडून वेतन मिळत होते. त्यांनी अनेक मोठे आक्षेप घेतले. तांदळाच्या दोन-तीन पोत्यांनी त्यांचे मन वळले. सीली त्याला लाच म्हणतात. तो तांदूळ सीली यांच्या ब्राह्मणाने त्यांच्यासाठी विकत घेतला; कारण त्यांच्या दृष्टीने सीली यांच्या स्वतःच्या हातांनी ती भेट बाटली असती. अटी लिहून काढल्या गेल्या. कंपनी सरकारचा साहेब आपला करार मोडणार नाही, असे भक्तांनी बोलून दाखवले; आपल्याच लोकांवर मात्र त्यांचा भरवसा नव्हता. मोठे दालन सर्व पंथांच्या फकिरांपासून मोकळे करायचे होते. हे मान्य झाले; पण सीली यांच्या नोकरांनी भिंतींच्या आत कधीही मांस शिजवायचे नाही, की तंबाखू ओढायची नाही. ठरलेल्या वेळी भक्तांना एका लहान खोलीतल्या लिंगाच्या पूजेसाठी ये-जा करता यायची होती. हेही मान्य झाले; पण त्यांनी दालनाच्या मधल्या वाटेने नव्हे, तर बाजूच्या वाटांनी जायचे. एक झरा फक्त सीली यांच्यासाठी राहायचा होता. कोणत्याही मंदिराजवळ मेंढी, करडू किंवा दुसरा कोणताही प्राणी मारायचा नाही; तो शंभर यार्ड दूर, त्यांच्या तंबूसमोर मारायचा. हा तह १८१० मध्ये सह्या होऊन पक्का झाला. त्यावर एक ब्राह्मण आणि तीन भक्त यांनी सह्या केल्या; सीली यांच्या वतीने दुसऱ्या एका ब्राह्मणाने सही केली. गोमांसाविषयी त्यात काहीच नव्हते. त्याच्या नुसत्या नावाचीसुद्धा त्या लोकांना किती घृणा आहे, हे ते जाणून होते.
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
मोठ्या दालनातली रात्र
१० ऑक्टोबरला सीली कैलासाच्या मोठ्या दालनात झोपायचे ठरवून होते. त्यांची खाट तिथे ठेवली गेली, आणि त्यांचा एक शिपाई मुखमंडपात पहारा देत उभा राहिला. पण हिंदू म्हणतात तशी, झोप “आलीच नाही.” ते व्यर्थ इकडून तिकडे कुशी बदलत राहिले, आणि पहारेकऱ्याशी बोलत राहिले. अंधार पडल्यावर भोवतीची उदास शांतता जीव दडपून टाकणारी, जड झाली. ही भीती किंवा धास्ती नव्हती. त्या जागेचा एकांत आणि भव्यता, आणि ती घडवणारे ते बलाढ्य लोक, यांनी कल्पनाशक्ती चाळवली होती. “मध्यरात्रीच्या प्रहरी या मंदिरांतला गडद अंधार” यापेक्षा आत्म्याला ऐहिक गोष्टींपासून दूर नेणारे दुसरे काहीच नसेल, असे त्यांना वाटले. अस्वस्थ मनाने त्यांनी एका भक्ताची कल्पना केली; तो मध्यरात्री या देवस्थानांत प्रार्थना करतो आहे. त्याच्याभोवती संगीत, सुगंधी तेलाचे असंख्य दिवे, पुजाऱ्यांच्या प्रार्थना आणि गायन; आणि उग्र दिसणारे देव, “सगळ्या दिशांनी त्याच्याकडे टक लावून पाहणारे”. त्यांनी पावसाळ्यातल्या एका रात्रीचीही कल्पना केली. तेव्हा मेघांचा गडगडाट डोंगरातल्या चौकांतून आणि लेण्यांतून घुमत जाईल, आणि त्यांना पायापासून हादरवेल.
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
चौदा दिवस दुधावर
“खडकातल्या एका वाड्यात एकट्याने राहणे”, भाज्या खाणे, आणि फक्त वेरूळच्या झऱ्यांचे पाणी पिणे, हे काही नेहमीचे नव्हते. सर्वांत आधी त्यांनी आपले खारवलेले गोमांस टाकून दिले. रात्री ते दूर फेकले, त्या वाटेने कदाचित फिरत येईल अशा “एखाद्या वाघासाठी, बिबट्यासाठी, लांडग्यासाठी”. हे करावेच लागले; कारण भाज्या आणि दुधावरच्या दुसऱ्या दिवसानंतरही “माझ्यातला जुना मी अजून जोरावर आहे” असे त्यांना जाणवले. सुरुवातीला त्यांना कोंबड्या, मासे आणि करडू यांची उणीव भासली. पण भाज्या आणि दुधावर ते चौदा दिवस राहिले. त्या काळात ते प्रसन्न आणि निरोगी होते; इतकी चांगली झोप त्यांना कधीच लागली नव्हती. रोज सकाळी फिरून आणि तंबूत खाऊन ते दुपारी दोन वाजेपर्यंत मंदिरांची पाहणी करत. एकदा अर्धवट पाण्याने भरलेल्या एका लेण्यात शिरायचा ते प्रयत्न करत होते. तेव्हा त्यांना एक प्रकारची भोवळ आली, “बहुधा कोंदट हवेमुळे”, आणि ते पाण्यात पडले. ते गुदमरून, बुडता बुडता वाचले. त्या वेळी त्या डोहात पुष्कळ साप होते.
सीली यांच्या लेण्यांतल्या रात्री
कमानीचे छत
सीली यांनी पाहिले, वेरूळला येणारे ब्राह्मण सर्वांत आधी कमानीच्या छताच्या मंदिरांकडे जात. हैदराबादहून आलेल्या एका हुशार आणि बोलक्या ब्राह्मणाने त्यांना सांगितले, की ते कमानीचे मंदिर परमेश्वराला अर्पण केलेले आहे. ओम हे पवित्र अक्षर मनातल्या मनात उच्चारताना त्याने तोंडावर कापड धरून तीनदा खाली वाकून नमस्कार केला. नंतर सीली यांनी त्याला ती अक्षरे लिहून दाखवली. आपण उच्चारले ते हेच पवित्र अक्षर, हे त्याने मान्य केले; पण ते मोठ्याने म्हणायला तो कोणत्याही परिस्थितीत तयार झाला नाही. दुसऱ्या एका भेटीत सीली त्याच्याबरोबर मंदिरात गेले. त्या ब्राह्मणाने गोल वेदीकडे बोट दाखवले; ती अनंततेचे प्रतीक, जिला ना आदी ना अंत. कमानीचे छत, तो म्हणाला, म्हणजे अवकाश. आणि हे सगळे मिळून परमेश्वराच्या सृजनशक्तीचे प्रतीक होते; तो परमेश्वर “एक आणि एकमेव”. ब्रह्मदेव, बुद्ध आणि इतर देव हे त्या महान सृष्टिकर्त्याचे केवळ प्रतिनिधी आहेत, असे तो म्हणाला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जॉन बी. सीली, ‘द वंडर्स ऑफ एलोरा’ (१८२४), प्रकरणे ५-७, १०, ११ आणि १४, पृष्ठे १०२-१०७, १३३-१४१, २३०-२३२, २४७ आणि ३२४-३२५; आणि जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठ ३६८. फर्ग्युसन आणि बर्जेस त्यांचे आडनाव थोड्या वेगळ्या स्पेलिंगने लिहितात. आणि ते पुढे सांगतात, सीली यांचे मुखचित्र, कैलासाचा आराखडा आणि आणखी दोन चित्रे ही मॅलेट यांच्या चित्रांवरून, ऋणनिर्देश न करता, “उघडच नक्कल केलेली” आहेत. सीली कमानीच्या मंदिरांना “विश्वकर्म्याच्या नावाने ओळखली जाणारी” मंदिरे म्हणतात. त्यांच्या ९ ऑक्टोबरच्या नोंदीच्या शीर्षकातले वर्ष जुन्या छापात कापले गेले आहे.