भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
चोरांचे थोडे भय
“वेरूळची मंदिरे पाहायला आलेले पहिले परदेशी म्हणजे, मला वाटते, मस्यू थेव्हनो,” असे जॉन बी. सीली यांनी लिहिले. त्या भेटीची हकीकत थेव्हनो स्वतःच सांगतात. सुरतेला थेव्हनो यांनी वेरूळच्या मंदिरांविषयी मोठमोठ्या गोष्टी ऐकल्या होत्या, आणि ती पाहायची त्यांना इच्छा होती. मार्चच्या अकरा तारखेला ते औरंगाबादला पोचले. औरंगाबाद सुरतेपासून पंचाहत्तर लीग दूर आहे; तिथवर यायला त्यांना पंधरा दिवस लागले होते. तिथे सोबत येणारा एखादा दुभाषी त्यांनी शोधला, पण कुणीच मिळाला नाही. म्हणून आपल्या नोकरांना घेऊन हा छोटा प्रवास एकट्यानेच करायचा, असे त्यांनी ठरवले. त्यांचे बैल थकले होते. म्हणून त्यांनी एक लहान गाडी भाड्याने घेतली, आणि आपल्याबरोबरच्या माणसांखेरीज आणखी दोन माणसे घेतली. चौघांनाही त्यांनी अर्धा क्राउन दिला. सामानावर लक्ष ठेवायला एका माणसाला मागे ठेवले, आणि रात्री सुमारे नऊ वाजता ते निघाले. वाटेत चोरांचे थोडे भय आहे, असे त्यांना सांगण्यात आले. पण ते आणि त्यांची माणसे चांगली सशस्त्र होती. आणि “साऱ्या हिंदुस्थानात ज्यांची इतकी कीर्ती आहे, ते पगोडा पाहायची संधी गमावण्यापेक्षा थोडासा धोका पत्करणे” त्यांनी पसंत केले. मुलूख उंचसखल होता, म्हणून ते सावकाश चालले. पहाटे सुमारे दोन वाजता ते दौलताबादजवळ आले, आणि पाच वाजेपर्यंत तिथे विसावले.
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
दारात जोडे काढून
पुढे एक खडबडीत डोंगर लागला. तो चढताना बैलांची फार दमछाक झाली. वरची वाट खडकातून कोरून काढलेली होती; जवळजवळ सगळीकडे ती फरसबंदी केल्यासारखी गुळगुळीत होती. तिच्या कडेने तीन फूट जाड आणि चार फूट उंच भिंत होती; एखादी गाडी उलटली, तर ती खालच्या मैदानात पडू नये म्हणून. थेव्हनो यांच्या माणसांनी सारा जोर लावून गाडी ढकलली. ती माथ्यावर पोचवायला त्यांनी बैलांइतकीच मेहनत घेतली. वर एक विस्तीर्ण पठार होते. जमीन चांगली कसलेली होती, आणि बागा, फळझाडे आणि राने यांच्यामध्ये पुष्कळ गावे होती. निदान तासभर ते नांगरलेल्या शेतांतून गेले. वाटेत त्यांना अनेक मजली, अतिशय सुंदर कबरी दिसल्या; त्यांचे घुमट करड्या रंगाच्या मोठ्या दगडांचे होते. सुमारे साडेसात वाजता त्याच दगडांनी फरसबंदी केलेल्या एका मोठ्या चौकाजवळ थेव्हनो गाडीतून उतरले. आत जायला त्यांना जोडे काढावे लागले. तिथे एक लहान मशीद होती; तिच्या दारावर बिस्मिल्ला लिहिलेले होते: “ईश्वराच्या नावाने”. दाराखेरीज कुठूनही आत उजेड येत नव्हता; पण आत पुष्कळ दिवे जळत होते. तिथल्या काही वृद्ध माणसांनी त्यांना आत बोलावले. गालिचे पांघरलेल्या दोन कबरींखेरीज तिथे त्यांना काही विशेष दिसले नाही. दुभाष्यावाचून त्यांची “फारच पंचाईत झाली”; नाहीतर त्यांना पुष्कळ गोष्टी कळल्या असत्या.
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
अधांतरी खडक
थोडे पश्चिमेला, थेव्हनो आणि त्यांच्या माणसांनी अर्ध्या तासाहून अधिक वेळ एका खडकावरून धडपडत उतरून दुसरे, अगदी सखल मैदान गाठले. त्यांना सर्वांत आधी दिसली ती खूप उंच देवळे. खडकात कोरलेल्या एका देवडीतून ते आत गेले. तो खडक काळसर करड्या रंगाचा होता. देवडीच्या दोन्ही बाजूंना एकेका माणसाची अजस्र मूर्ती कोरलेली होती, आणि भिंती उठावाच्या मूर्तींनी झाकलेल्या होत्या. देवडीपलीकडे एक चौकोनी चौक होता; प्रत्येक बाजूला शंभर पावले. त्याच्या भिंती म्हणजे नैसर्गिक खडकच; सहा वाव उंच. त्या कोरल्या होत्या “थापीने गुळगुळीत केलेल्या गिलाव्यासारख्या सपाट आणि एकसारख्या.” आधी ते चौकाच्या बाजू पाहायला गेले. खडकाच्या भिंती चौकावर पुढे झुकल्या आहेत, असे त्यांना दिसले. त्या खालून पोखरल्या होत्या. त्यातून जवळजवळ दोन वाव उंच आणि चार-पाच वाव रुंद अशी एक ओवरी तयार झाली होती. खडकात कोरलेल्या खांबांच्या एकाच रांगेने ती तोलून धरली होती. तिथले सगळे काम अतिशय उत्तम कोरलेले होते. “इतका मोठा खडक अधांतरी पाहणे खरोखरच नवलाचे आहे,” ते लिहितात. “त्याला आधार इतका नाजूक वाटतो, की पहिल्यांदा आत शिरताना अंगावर काटा आल्यावाचून राहत नाही.”
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
छडीवाला छोटा ब्राह्मण
चौकाच्या मधोमध एक देऊळ होते. त्याच्या भिंती आतून आणि बाहेरून पशूंच्या, ग्रिफिनच्या आणि इतर मूर्तींनी झाकलेल्या होत्या; त्या खडकातच कोरल्या होत्या. त्याच्या दोन्ही बाजूंना एकेक स्तंभ उभा होता. तो तळाशी रोमच्या स्तंभांपेक्षा रुंद होता, पण टोकदार नव्हता. त्यावर काही अक्षरे होती; ती थेव्हनो यांना वाचता आली नाहीत. डावीकडच्या स्तंभाजवळ एक जिवंत हत्तीएवढा हत्ती उभा होता; बाकी सगळ्यांसारखाच तोही खडकात कोरलेला. “पण त्याची सोंड तुटलेली आहे.” चौकाच्या पलीकडच्या टोकाला खडकात दोन जिने कोरलेले होते. एका छोट्या ब्राह्मणाबरोबर थेव्हनो वर गेले; “तो चांगलाच हुशार दिसत होता.” वर एक प्रकारचा चौथरा होता, “दीड किंवा दोन लीगच्या जागेला चौथरा म्हणता येत असेल तर”. तो खडकात कोरलेल्या भव्य कबरींनी, देवळांनी आणि मंदिरांनी भरलेला होता. वेळ होता तितकी सगळी मंदिरे त्या छोट्या ब्राह्मणाने त्यांना दाखवली. हातातल्या छडीने तो प्रत्येक मूर्ती दाखवी, आणि तिचे नाव सांगे. त्यांना कळणाऱ्या काही भारतीय शब्दांवरून थेव्हनो यांना समजले, की तो त्या मूर्तींच्या कथा सांगत आहे. पण त्या ब्राह्मणाला फारसी येत नव्हती, आणि थेव्हनो यांना कोणतीच भारतीय भाषा. “मला त्यातले काहीच उमगले नाही.”
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
नगाऱ्याएवढे डोके
ते खडकात कोरलेल्या एका मोठ्या मंदिरात गेले. त्याच्या भिंती मूर्तींनी भरलेल्या होत्या, आणि छत खांबांच्या रांगांवर तोललेले होते. पलीकडच्या टोकाला, एका खूप उंच चौथऱ्यावर, एक अजस्र मूर्ती उभी होती; “नगाऱ्याएवढे डोके, आणि बाकी सगळे त्याच प्रमाणात.” मंदिराच्या बाहेर सर्व बाजूंनी पुष्कळ लहान देवळे होती; त्यांच्यावर आलिंगन देणाऱ्या स्त्रीपुरुषांच्या मूर्ती कोरलेल्या होत्या. एका कमानीच्या मंदिरात खडकात कोरलेली एक चौकोनी विहीर होती. ती झऱ्याच्या पाण्याने भरलेली होती; पाणी काठापासून दोन-तीन फुटांपर्यंत चढलेले. खडकाच्या कडेने सगळीकडे असंख्य मंदिरे होती, “आणि दोन लीगहून अधिक अंतरात दुसरे काहीच दिसत नाही.” त्यांत त्यांना काही साधू दिसले; अंगावर वस्त्र नाही, फक्त झाकायच्या भागांवर आच्छादन. सगळ्यांच्या अंगाला राख फासलेली होती. आणि ते आपले केस वाढतील तितके वाढू देतात, असे त्यांना सांगण्यात आले.
थेव्हनो यांचे वेरूळमधले दोन तास
महाकाय माणसांनी घडवलेली
इतकी प्रशस्त मंदिरे, हजारो मूर्ती, सगळे नैसर्गिक खडकातून कोरलेले; थेव्हनो यांच्या मते ही “माणसाच्या शक्तीपलीकडची कामे” होती. त्यांना वाटले, की त्या काळच्या माणसांचे स्थापत्य आणि शिल्प “आमच्याकडे असते तितके” नाजूक नसले, तरी ती माणसे अगदीच रानटी नसावीत. तिथे त्यांनी फक्त दोन तास घालवले होते; खरे तर त्यांना कित्येक दिवस लागले असते. अधिक थांबता आले असते, तर उरलेलेही त्यांनी पाहिले असते, आणि सगळे नेमके समजावून सांगणारा कुणीतरी शोधला असता. पण आपले सोबती औरंगाबादलाच भेटायचे, तर त्यांना घाई करायला हवी होती. “मी माझे कुतूहल आवरले,” ते लिहितात, “आणि कबूल करतो, ते मोठ्या खेदाने.” ते पुन्हा गाडीत बसले. वेरूळ सोडल्यावर तीन तासांनी, दौलताबादच्या तटबंदीजवळ झाडांखाली ते तासभर विसावले. परतल्यावर औरंगाबादच्या “जेंटाइल” लोकांनी जे सांगितले, त्यावरच त्यांना समाधान मानावे लागले. त्यांची अखंड परंपरा अशी होती, की लहान-मोठी ही सगळी मंदिरे, त्यांच्या सगळ्या कामांसह आणि अलंकारांसह, “महाकाय माणसांनी घडवली; पण केव्हा, हे ठाऊक नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ मस्यू द थेव्हनो इंटू द लेव्हांट’, भाग ३ (इंग्रजी, १६८७), प्रकरणे ४४-४५, पृष्ठे ७४-७६; आणि जॉन बी. सीली, ‘द वंडर्स ऑफ एलोरा’ (१८२४), पृष्ठे ३२६-३२७. सीली यांच्या मते थेव्हनो यांच्या दोन लीगपेक्षा दोन मैल हे अंतर खऱ्याच्या अधिक जवळचे आहे. आणि ते नोंदवतात, की थेव्हनो “पोखरलेल्या डोंगराखालून जाताना वाटलेल्या भीतीविषयी बोलतात.”