भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
बारा वर्षांचा महसूल
हसणारे, रडणारे
नऊ जिने चढून वर गेले, की समोर एक प्रशस्त प्रांगण उघडते. तिथे दगडाची एक मोठी कमान आहे. तिच्यावर सूर्य आणि इतर ग्रह कोरलेले आहेत. त्यांच्याभोवती प्रत्येक वर्गातले उपासक आहेत, प्रत्येक जण आपापल्या रीतीने. कुणी मान लववून, कुणी उभा, कुणी बसलेला, कुणी साष्टांग. “कुणी हसतो आहे, कुणी रडतो आहे, कुणी विस्मयात हरवला आहे, तर कुणी तल्लीन झाला आहे.” त्यांच्या मागोमाग वादक आहेत, आणि असे विचित्र प्राणी, “जे कल्पनेशिवाय कुठेच कधी नव्हते.” अबुल फजल हा अकबराचा वजीर. त्याने हे वर्णन दिले, ते ओडिशाच्या किनाऱ्यावरच्या कोणार्कच्या सूर्यमंदिराचे. डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर हे शब्द सुमारे १५८० सालचे मानतात. त्यांची सुरुवात अशी आहे: “जगन्नाथाजवळ सूर्याला वाहिलेले एक मंदिर आहे.” “ज्यांची पारख कडक असते, आणि ज्यांना खूश करणे कठीण असते, तेसुद्धा ते पाहून थक्क होतात.” त्याने मंदिराची भिंत १५० हात उंच असल्याचे सांगितले. पूर्वेच्या दरवाजावर दोन हत्ती कोरलेले होते; प्रत्येकाने आपल्या सोंडेवर एक माणूस उचलला होता. भोवती अठ्ठावीस लहान मंदिरे होती, आणि प्रत्येकाची आपली एक आख्यायिका होती.
बारा वर्षांचा महसूल
बारा वर्षांचा महसूल
अबुल फजल पुढे लिहितो: “असे म्हणतात, की ७३० हून काही अधिक वर्षांपूर्वी राजा नरसिंग देव यांनी ही अफाट वास्तू पूर्ण केली, आणि हे भव्य स्मारक पुढच्या पिढ्यांसाठी मागे ठेवले.” आणि त्याने तिची किंमतही सांगितली: “तिचा खर्च प्रांताच्या बारा वर्षांच्या महसुलातून भागवला गेला.” ए. स्टर्लिंग यांनी अबुल फजलच्या वर्णनाला “जुन्या वळणाचे, पण जिवंत आणि चित्रमय” म्हटले. त्यांच्या मते त्यावरून इमारतीच्या स्वरूपाची चांगली ढोबळ कल्पना येते. पण मोजमापांत ते “विचित्रपणे चुकीचे” आहे; आणि त्यात वर्णन केलेल्या अलंकारांतही तितकेच. राहिली किंमत. “बारा वर्षांचा सगळा महसूल या कामावर खर्च झाला,” या दाव्याला त्यांना कोणताही आधार सापडला नाही. पण एका गोष्टीबद्दल त्यांना मुळीच शंका नव्हती: “राजांच्या खजिन्याच्या स्थितीच्या मानाने हा खर्च फार मोठा होता.”
बारा वर्षांचा महसूल
मागमूसही नाही
राजेंद्रलाल मित्र यांनी अबुल फजलचा वृत्तांत कोणार्कला जे आढळले त्याच्याशी ताडून पाहिला. त्यांना वाटले, हा वृत्तांत “मुळीच अचूक निरीक्षक नसलेल्या एका माहितगाराकडून” आला होता, आणि त्यातले तपशील “उघडच सदोष” होते. त्या अठ्ठावीस लहान मंदिरांचा आता मागमूसही उरला नव्हता; आणि खुद्द मोठ्या मंदिराचाही फक्त एक लहानसा भाग उरला होता. भिंत तर पूर्णपणे नाहीशी झाली होती. माणसांनी पायातून तिचे दगड खणून काढले होते, आणि ते वाहून नेले होते. त्यांनी खणलेल्या चरांचे अवशेष अजून तिथे होते. त्यांवरून त्यांनी तिची जाडी काढली. आणि त्या जाडीवरून त्यांना वाटले, की ती भिंत २५ फुटांपेक्षा कमी उंच असावी. १५० हातांची भिंत “साफ चुकीची” होती. तिच्या थोड्या चर्या अजून जमिनीवर इकडेतिकडे पडल्या होत्या. पुरीच्या मंदिराच्या आवाराच्या पूर्व आणि दक्षिण बाजूंच्या चर्यांचा जो आकार आणि माप, तेच त्यांचेही होते. आणि लोक म्हणतात, की त्या चर्या कोणार्कहून आणल्या गेल्या. मित्र यांच्या आधीच्या शतकाच्या सुरुवातीला पुरीच्या मंदिराची दुरुस्ती झाली, तेव्हा त्या तिथे बसवल्या गेल्या. त्यांच्या मते हे साम्य हा एक पुरावा. शिवाय पुरीच्या पश्चिम आणि उत्तर बाजूंच्या चर्या वेगळ्या आहेत; त्या अधिक जुन्या आणि लहान आहेत. या दोन्हींमुळे त्या परंपरेला पूर्ण दुजोरा मिळतो.
बारा वर्षांचा महसूल
तेव्हाही भरभराटीत
मोठे मंदिर कोसळले कधी? मंदिराची इतिवृत्ते सांगतात की कोणार्कचे अधिष्ठाता देव, सूर्य आणि चंद्र, यांच्या मूर्ती नरसिंह देव यांनी पुरीला नेल्या. मित्र या राजांची कारकीर्द १६२८ ते १६५२ अशी ठेवतात. अबुल फजल १६०२ मध्ये मरण पावला. म्हणून मंदिर पाडणारी ती दुर्घटना, “ती कशीही घडली असो”, १६०२ आणि त्या कारकिर्दीची सुरुवात यांच्या दरम्यान घडली असली पाहिजे. म्हणजे सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात. पवित्र मूर्ती गेल्या, आणि लोकही त्यांच्या पाठोपाठ गेले. त्या ठिकाणी ना उद्योगधंदे होते, ना व्यापार, ना जहाजे चालतील अशी एखादी मोठी नदी. ते ठिकाण ओस पडायला काही थोडीच वर्षे लागली. समुद्रही मागे हटत चालला होता. एके काळी ते नगर अगदी किनाऱ्यालगत होते; मित्र यांच्या काळी समुद्र तिथून एका मैलाहून अधिक दूर होता. मित्र यांच्या मते, सदोष असला तरी अबुल फजलचा वृत्तांत एक गोष्ट दाखवतो. सोळाव्या शतकाच्या अखेरीच्या सुमारास ते ठिकाण “तेव्हाही भरभराटीत होते; आज आहे तसे पूर्णपणे ओस पडलेले नव्हते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अबुल फजल, ‘आईन-इ-अकबरी’ खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठे १२८-१२९; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठे १६५-१६६; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०), पृष्ठ १४९; आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड १ (१८७२), पृष्ठे २८८-२८९. स्टर्लिंग आणि हंटर ज्यांचे भाषांतर उद्धृत करतात, त्या ग्लॅडविन यांच्या इंग्रजीत या मंदिरावर “ओडिशाचा बारा वर्षांचा सगळा महसूल” खर्च झाला. हंटर यांनी भिंतीच्या मापातले हात (‘क्यूबिट’) बदलून ‘हँड’ केले; जॅरेट उत्तर देतात, फारसी ‘दस्त’ म्हणजे हातच (‘क्यूबिट’). मित्र भिंतीची जाडी सुमारे ७ किंवा ८ फूट ठेवतात; अबुल फजल १९ हात देतो.