भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
एक विचित्र दंतकथा
ओडिशात पुरीच्या उत्तरेला अठरा मैलांवर, समुद्रकिनाऱ्याच्या वाळूच्या टेकड्यांमध्ये, कोणार्कच्या सूर्यमंदिराचे अवशेष उभे आहेत. ए. स्टर्लिंग यांनी १८२२ मध्ये त्याचे वर्णन केले. तेव्हा त्याचे मोठे शिखर भंगून कोसळले होते, आणि मंदिर बराच काळ पूर्णपणे ओस पडले होते. ते असे का सोडून दिले गेले? त्याचा खुलासा करणारी “एक विचित्र दंतकथा” जवळपासच्या गावांतले लोक सांगत. ते सांगत, एके काळी मोठ्या शिखराच्या माथ्यावर एक ‘कुंभ पाथर’ होता: एक प्रचंड लोहचुंबक. किनाऱ्याजवळून जाणारे प्रत्येक जहाज तो किनाऱ्यावर ओढून घेई. याचा इतका त्रास होऊ लागला, की एका जहाजावरचे खलाशी काही अंतरावर उतरले. स्टर्लिंग लिहीत होते त्याच्या सुमारे दोन शतके आधी, “मोगलांच्या काळात”, हे घडले. ते किनाऱ्याने चोरपावलांनी आले. त्यांनी मंदिरावर हल्ला केला, ते शिखरावर चढले, आणि तो लोहचुंबक घेऊन गेले. आपल्या पवित्र स्थानाचे पावित्र्य भंगले, म्हणून पुजारी घाबरले. त्यांनी देवाची मूर्ती, तिच्या सगळ्या साजासकट, पुरीला नेली; तेव्हापासून ते सारे तिथेच आहे. आणि गावकरी सांगत, त्या दिवसापासून मंदिर ओस पडले, आणि झपाट्याने भग्न होत गेले.
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
काळा पगोडा
मंदिराचे शिखर आणि मंडप समुद्रात दूरवरून दिसत. जुन्या जहाजी रोजनिश्या आणि नौकानयनाच्या मार्गदर्शिका त्याला ‘काळा पगोडा’ म्हणतात. असे दिसते, की पुढची खूण, पुरीचे जगन्नाथ मंदिर, हिच्यापासून ते वेगळे ओळखता यावे, म्हणून हे नाव पडले. जगन्नाथाच्या मंदिराला कधी कधी ‘पांढरा पगोडा’ म्हणत. असे दिसते की या नावांचा सर्वांत जुना उल्लेख सर स्ट्रेनशॅम मास्टर यांच्या रोजनिशीत आढळतो. ते मद्रासच्या फोर्ट सेंट जॉर्जचे गव्हर्नर होते. डिसेंबर १६७५ मध्ये बालासोरहून जहाजाने निघाले, तेव्हा त्यांनी लिहिले: “काळा पगोडा आणि पांढरा पगोडा नजरेत ठेवत आम्ही पुढे निघालो.” १७८० च्या एका जुन्या नौकानयन-मार्गदर्शिकेत म्हटले आहे, दुरून काळा पगोडा “शिडे उभारून चाललेल्या एका मोठ्या जहाजासारखा दिसतो.” पण “जवळून पाहिले, की त्याचा आकार काहीसा कमी वाटतो.” स्टर्लिंग यांनाही तेच दिसले. भंगलेल्या शिखराचा सुमारे १२० फूट उंचीचा एक लहानसा भाग अजून उभा होता. दुरून तो त्या भग्न मंदिराला काहीसे “शिडे उभारून चाललेल्या जहाजा”सारखे रूप देई. स्थानिक परंपरा म्हणते, की काळा पगोडा पहिल्यांदा बांधला, तेव्हा तो समुद्रकिनाऱ्यावरच होता. एल. एस. एस. ओमॅली यांच्या काळी तो २ मैल आत होता; आणि वाळूच्या टेकड्यांच्या आतल्या रांगेवरची त्याची जागा त्या परंपरेला दुजोरा देत होती.
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
सिंदबादच्या खडकासारखा
डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांनी ही दंतकथा कुठून आली, ते ओळखले. उपसागरातून वर जाणाऱ्या जहाजांना हे मंदिर अजूनही दिसे. ज्या जहाजांच्या दिशा चुकत, किंवा जी पाण्याची खोली मोजायची टाळाटाळ करत, ती या किनाऱ्यावर “सतत फुटत”. इतके खर्चिक आणि सुंदर देऊळ ओस का पडले, याचा खुलासा करायला दंतकथांचे “एक निबिड जंगलच” उगवले. जहाजे फुटण्याचे कारण गावकऱ्यांनी शिखरावरचा लोहचुंबक सांगितले; तो “सिंदबाद खलाशाच्या खडकासारखा, दुर्दैवी जहाजांना वाळूवर ओढून घेई”. हंटर यांच्या कथनात, मंदिरावर चढून “तो घातकी लोहचुंबक” नेणारे खलाशी मुसलमान होते; स्टर्लिंग फक्त एका जहाजावरचे खलाशी, एवढेच सांगतात. राजेंद्रलाल मित्र यांनी लोहचुंबकाला “उघडच काल्पनिक” म्हटले; तरी ही कथा नोंद घेण्याजोगी आहे, असे त्यांना वाटले. त्यांच्या मते आपल्या प्रचंड उंचीमुळे हे शिखर खलाशांना सावध करणारी खूण झाले होते; इथला किनारा उथळ आहे, असा इशारा ते देई. तिथून त्या रम्य लोहचुंबकापर्यंत आणि सिंदबादच्या कथेपर्यंत पोचणे “सोपे होते.”
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
मंदिर कशाने कोसळले
स्टर्लिंग यांना स्वतःला वाटले, शिखर “कोणत्या तरी विलक्षण शक्तीने” कोसळले: भूकंपाने, किंवा वीज पडून. पडताना त्याने शेजारच्या इमारतीच्या, त्याच्याकडे तोंड असलेल्या बाजूला इजा केलेली दिसते. एकदा पडझड सुरू झाल्यावर हवामानाने, आणि ओस पडलेल्या इमारतीत मूळ धरणाऱ्या झाडाझुडपांनी, ती आणखी वेगाने वाढवली. आसपासच्या लोकांनी मोठे नुकसान केले: धातूसाठी त्यांनी दगड एकमेकांना जोडून ठेवणाऱ्या लोखंडी पट्ट्या उचकटून काढल्या. आणि ते पुढे म्हणतात, की “हे सुप्रसिद्धच आहे” की मराठा सरकारच्या अधिकाऱ्यांनी “भिंतींचा काही भाग चक्क पाडून टाकला”. पुरीला “काही क्षुल्लक देवळे” बांधायला त्यांना सामग्री हवी होती. मित्र यांना खात्री होती, की कोणत्याही शत्रूने हे मंदिर पाडले नव्हते. दोन-तीनशे वर्षांपूर्वीच्या कोणत्याही तोफखान्याला इतक्या जाड भिंती पाडता आल्या नसत्या. त्या पाडण्याइतका दारूगोळा वापरला असता, तर मंडपाच्या चारही भिंतींनाही गंभीर इजा झाली असती. आणि भिंतींखालून सुरुंग खणणे धोक्याचे आणि वेळखाऊ ठरले असते; शिवाय त्यामुळे जवळपास माती-वाळूचा प्रचंड ढिगारा मागे राहिला असता.
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
मूर्ती पुरीला जाते
दंतकथेचा शेवट देवाची मूर्ती पुरीला नेण्यात होतो; आणि नोंदीही या स्थलांतराबद्दल सांगतात. मंदिराची इतिवृत्ते सांगतात की कोणार्कचे अधिष्ठाता देव, सूर्य आणि चंद्र, यांच्या मूर्ती नरसिंह देव नावाच्या एका राजांनी पुरीला आणल्या. मित्र त्यांची कारकीर्द १६२८ ते १६५२ अशी ठेवतात. ओमॅली खुर्द्याच्या नरसिन्हदेव नावाच्या एका राजांबद्दल सांगतात. मुसलमान सुभेदारांचा त्यांना त्रास होत होता. एकदा आक्रमणाच्या भीतीने त्यांनी जगन्नाथाच्या मूर्ती खुर्द्याला नेल्या होत्या. १६२६-२७ मध्ये या राजांनी कोणार्कच्या मंदिराला भेट दिली, आणि त्याचे मोजमाप करवून घेतले. मग त्यांनी सूर्यदेवांची मूर्ती पुरीला, जगन्नाथाच्या आवारातल्या इंद्रांच्या मंदिरात नेली. दुसऱ्या एका ठिकाणी ओमॅली लिहितात, की १६२७ मध्ये शिखर इतके मोडकळीला आले होते, आणि देऊळ इतके ओस पडले होते, “काही अंशी मुसलमान राज्यकर्त्यांच्या धर्मवेडामुळे”, की मूर्ती तिथून हलवली गेली. १६४६ मध्ये नवाबाचा एक अधिकारी फतेहखान याने पुरीला या राजांना ठार मारले, आणि राजवाडा आणि मंदिर दोन्ही लुटले.
जहाजे ओढणारा लोहचुंबक
भर दुपारी दिवा
ओमॅली यांच्या वृत्तांतात कोणार्कची अधिष्ठात्री मूर्ती ज्यांना ते मैत्रादित्य म्हणतात, त्या देवांची होती. त्यांच्या दोन्ही हातांत एकेक कमळ होते; अंगावर अलंकार, आणि मस्तकावर मुकुट. सात घोड्यांच्या रथावर ते बसले होते, आणि तो रथ अरुण चालवत होते. १९०८ मध्ये ती मूर्ती इंद्रांच्या मंदिरात अजूनही पाहता येत होती. मित्र पुरीच्या ‘सूर्य मंदिर’ नावाच्या एका सूर्यदेवळातल्या एका लहान सूर्यमूर्तीबद्दल सांगतात. तीही सात घोड्यांच्या रथावर बसलेली आहे. असे म्हणतात की कोणार्कच्या त्या मोठ्या पगोड्याची अधिष्ठात्री देवता हीच; ते मंदिर उद्ध्वस्त झाले, तेव्हा ती इथे आणली गेली. पण हे सहसा मान्य केले जात नव्हते. तिच्या अगदी समोर राधा आणि कृष्ण यांच्या मूर्ती होत्या, आणि त्या भक्तांच्या नजरेपासून तिला झाकून टाकत. मित्र यांना ती दिसली, ती फक्त गाभाऱ्यात शिरून, सिंहासनाच्या अगदी बाजूला उभे राहून, “भर दुपारी दिव्याच्या उजेडात.” ती अशी लपवून का ठेवली आहे, याचे कारण, ते लिहितात, “कोणी मला सांगितले नाही, किंवा कोणाला सांगता आले नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठे १६४-१६५; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड १ (१८७२), पृष्ठे २८९-२९०; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०), पृष्ठे १४९, १५१ आणि पुरीवरचे प्रकरण (मंदिर क्रमांक ८८); आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे १५-१६, ३९-४०, २७७, २७९, २८२-२८४. ओमॅली ही दंतकथा स्टर्लिंग यांच्याप्रमाणेच सांगतात, “मोगल राजवटीच्या काळात”. १७४६ ची एक जहाजी रोजनिशी, क्रॉइझी यांचा १७६४ चा फ्रेंच नकाशा (“पागोद न्वार”) आणि डन यांची १७८० ची मार्गदर्शिका यांतही काळ्या पगोड्याचे नाव येते. हंटर नोंदवतात, कॅप्टन हॉर्सबर्ग यांच्यावरही, त्यांच्याच ‘सेलिंग डिरेक्शन्स’प्रमाणे, जवळजवळ तीच आपत्ती ओढवली होती. मित्र नरसिंह देव यांची कारकीर्द १६२८-१६५२ ठेवतात; ओमॅली यांच्याकडे नरसिन्हदेव १६२६-२७ आणि १६२७ मध्ये मूर्ती हलवतात, आणि १६४६ मध्ये मरण पावतात. मित्र म्हणतात, जुने नगर एके काळी किनाऱ्यालगत होते, आणि आता किनाऱ्यापासून एका मैलाहून अधिक दूर आहे; ओमॅली म्हणतात, काळा पगोडा आता २ मैल आत आहे.