भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
मंडप पूर्ण करणारा मुलगा
तळ्यातले दगड
कोणार्कच्या सूर्यमंदिराचा पाया कसा घातला गेला, ते ताडपत्रांवरची इतिवृत्ते सांगतात. राजा नरसिंहदेवांनी आपला अधिकारी शिवाई सांत्रा याला आज्ञा दिली: कोणार्कला सूर्यदेवांच्या सन्मानार्थ एक मंदिर बांध. ती जागा कमळांनी झाकलेले एक पवित्र तळे होती. पण तळ्यात दगड टाकले जाऊ लागले, तसा एक राघब मासा ते गिळू लागला. शिवाई सांत्रा फार चिंतेत पडला. रामचंडी देवीपुढे धरणे धरून, करुणा भाकत तो तिथेच झोपला. देवी एका म्हातारीच्या रूपाने त्याच्यासमोर आल्या, आणि त्यांनी खीर वाढलेले एक पान त्याच्या हातात दिले. शिवाईने खिरीच्या मध्यात हात घातला, आणि त्याचा हात भाजला. देवी म्हणाल्या, शिवाई आपल्या मंदिराचे जे करतो आहे, तेच तू करतो आहेस. दगड मध्यात टाकले जातात, आणि तो मोठा राघब मासा ते गिळतो. ते कडेकडेने टाकले पाहिजेत. म्हणून शिवाई सांत्राने तळ्याच्या कडांजवळ दगड टाकायला लावले. हळूहळू त्यांचा पाया तयार झाला, आणि त्यावर मंदिर उभे राहिले.
मंडप पूर्ण करणारा मुलगा
दोन हजार टन
बांधकाम करणाऱ्यांनी एवढे मोठे दगड कसे हलवले, हे एक आश्चर्यच आहे. मंदिराच्या शिखरावरची शिळा किमान दोन हजार टन वजनाची असावी, असा अंदाज आहे. आणि २५ मैलांच्या आत दगडाची एकही खाण नाही. अशी एक कथा आहे, की ही इमारत वाळूच्या एका टेकडीत गाडलेली होती. मोठमोठे दगड गोल ओंडक्यांवरून त्या टेकडीच्या उतारांवरून वर चढवले गेले. एम. एच. आर्नॉटही हेच मत सांगतात, पण “ते मान्य केले तर” अशा अटीवर: काम पूर्ण झाल्यावर आतली सगळी वाळू चार दरवाजांतून बाहेर काढली गेली. काम केले कोणी? खुर्द्यात एखादा बडा माणूस सगळ्या कुशल कारागिरांना धरत असे. आपले काम जिथे चालू असेल, तिथे तो त्यांना घेऊन जाई, आणि ते त्यांच्याकडून पूर्ण करून घेई. परंपरा सांगते, ते सुंदर सूर्यमंदिर असेच बांधले गेले. त्या परंपरेनुसार, दगड कोरणाऱ्यांची आणि गवंड्यांची एक अख्खी पिढी “त्या एकाकी किनाऱ्यावर हाकलून नेली गेली; तिथे ती वेठबिगार म्हणून जगली आणि मेली.”
मंडप पूर्ण करणारा मुलगा
बरकोलीचे फळ
मंदिराभोवतीच्या गावांत आणखी एक दंतकथा सांगितली जाते. ती अशी: सोळा वर्षे बाराशे सुतार आणि गवंडी या मंदिरावर काम करत होते. त्यांच्यापैकी एकाने घरी एक लहान मुलगा मागे ठेवला होता. तो मुलगा मोठा होऊन तरणाबांड झाला, तेव्हा त्याच्या आईने त्याला वडिलांच्या शोधात पाठवले. वडिलांना ओळखण्यासाठी तिने त्याला एक खूण दिली: अंगणातल्या बरकोलीच्या झाडाचे एक फळ. ती म्हणाली, हे फळ कुठले आहे, ते फक्त तुझे वडीलच ओळखतील. तो तरुण बराच काळ भटकत राहिला. अखेर तो मंदिरापाशी पोचला. तिथे त्याने ते फळ दाखवले, आणि त्याला वडील भेटले; कारण ते फळ कुठून आले, हे फक्त तेच सांगू शकले.
मंडप पूर्ण करणारा मुलगा
एका रात्रीत मंडप
दिवसाचे काम संपल्यावर गवंडी निघून गेले. पण तो मुलगा रात्रभर काम करत राहिला, आणि त्याने मंडप अगदी कळसापर्यंत पूर्ण केला. सकाळी कारागिरांनी ते पाहिले, आणि ते थक्क झाले. हे काम नव्याने आलेल्याने केले, हेही त्यांना कळले. रागाने त्यांनी त्याच्या वडिलांना विचारले, तुम्हाला आपल्या सगळ्या सोबत्यांपेक्षा तुमचा मुलगा जास्त प्रिय आहे का? कारागीर म्हणाले, “तुमच्या मुलाला असेच करू दिले, तर तो लवकरच सगळे मंदिर बांधून टाकील. मग आमची रोजची भाकरी तर जाईलच, पण जीवही जाईल; कारण आम्ही कामात कुचराई केली, असे राजांना वाटेल.” दुःखी मनाने वडील म्हणाले, मी माझ्या सोबत्यांचीच बाजू घेतो. मुलगा अजून जिथे काम करत होता, त्या माथ्यावर ते चढले, आणि त्यांनी त्याला खालच्या फरसबंदीवर भिरकावून दिले. पण त्या कामाला शाप लागला, आणि मंडप कळसापर्यंत अपुराच राहिला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे २७४, २७६-२७८, त्यात उद्धृत केलेल्या एम. एच. आर्नॉट यांच्या शब्दांसह; आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड २ (१८७२), पृष्ठे २७२-२७३. ओमॅली शिखरावरची ही शिळा २५ फूट जाड असल्याचे सांगतात. ते हत्तीवर उभ्या असलेल्या सिंहाच्या एका कोरीव शिल्पाबद्दलही सांगतात: ते दोन अखंड शिळांतून कोरलेले असून जमिनीपासून खूप उंचावर भिंतीत बसवलेले होते. त्या शिल्पाची उंची आणि त्या शिळा किती उंच चढवल्या, याबाबत जुना छापा अस्पष्ट आहे.