भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
मंदिर उतरवणारे राजे, १८३८
नाश होण्याच्या बेतात
कोणार्कचे सूर्यमंदिर, ‘काळा पगोडा’, ओडिशाच्या किनाऱ्यावरून समुद्राकडे पाहत उभे आहे. फार काळ ते “किनाऱ्यावरची प्रमुख खूण” होते. १ ऑगस्ट १८३८ रोजी बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीपुढे मि. मॅडॉक यांनी एक प्रस्ताव मांडला. ते म्हणाले, मंदिराच्या समृद्ध कोरीव शिल्पांचे काही तुकडे मिळवण्यासाठी सोसायटीने पावले उचलावीत. कारण ते तुकडे “जमिनीवर फेकलेले, आणि नष्ट होण्याच्या धोक्यात” पडले होते. असे का, ते सोसायटीचे जर्नल सांगते. विल्किन्सन नावाच्या एकाने खुर्द्याच्या राजांना ‘काळ्या पगोड्या’तून दगड घ्यायची परवानगी दिली होती. जर्नलचा अंदाज होता, त्याला बहुधा इकडेतिकडे सुटे पडलेले दगड म्हणायचे असावे. पण राजांनी मुद्दाम मंदिरच उतरवायला सुरुवात केली होती. त्यातल्या सगळ्या मूर्ती ते आपला स्वतःचा वाडा सजवायला नेत होते. एक मोठी मूर्ती हलवण्यासाठी त्यांनी सुंदर कोरीव काम असलेला एक दरवाजा उतरवला होता. जर्नलने इशारा दिला, त्यांना थांबवले नाही, तर किनाऱ्यावरची ही जुनी खूण लवकरच नाहीशी होईल. सोसायटीने ठराव केला: सरकारला विनंती करायची, की शक्य असल्यास हे पाडकाम थांबवावे, किंवा निदान काही शिल्पे तरी सोसायटीच्या संग्रहालयासाठी सुरक्षित करावीत.
मंदिर उतरवणारे राजे, १८३८
शिडे उभारलेले जहाज
तो कोरीव दरवाजा ए. स्टर्लिंग यांनी १८२२ मध्ये चित्रात दाखवला होता. त्यांच्या काळी शिखराचा एक भाग अजून उभा होता, सुमारे एकशे वीस फूट उंच. दुरून पाहिले तर त्यामुळे त्या भग्न मंदिराला “एक वेगळेच रूप येते, काहीसे शिडे उभारून चाललेल्या जहाजासारखे.” इमारतीच्या आत जमिनीवर कित्येक फूट उंचीपर्यंत मोठमोठ्या शिळांचा ढीग होता. त्या वरून पडल्यासारख्या दिसत होत्या. त्यांच्यामध्ये लोखंडी तुळया पडल्या होत्या, “वरच्या दगडांच्या प्रचंड भाराखाली अक्षरशः चिरडलेल्या”. एवढ्या प्रचंड शिळा कोणी एवढ्या उंच का चढवल्या असतील, याचा त्यांना अंदाजच करता आला नाही. मंडपाच्या पूर्व दरवाजाच्या काळ्या, चकचकीत बाजूंवर अनेकांची नावे खरडलेली होती. त्यांतले सगळ्यात जुने नाव होते “जी. हार्टवेल, १८०७.” जेम्स फर्ग्युसन १८३७ मध्ये तिथे आले, आणि त्यांनी मंदिराचे रेखाटन केले. तेव्हा शिखराचा बराच मोठा भाग अजून उभा होता. त्या वेळी या शैलीची आपल्याला काहीच माहिती नव्हती, असे ते कबूल करतात. लोखंडी तुळयांनी त्यांनाही कोड्यात टाकले. मजबुतीसाठी त्यांची गरज नव्हती; कारण त्या पडल्यानंतरही मंडप भक्कम उभा होता. त्यांना त्या तुळया म्हणजे “हिंदूंना आपल्या देवांच्या मंदिरांवर जी अपार मेहनत उधळायला आवडे”, तिचेच आणखी एक उदाहरण वाटल्या.
मंदिर उतरवणारे राजे, १८३८
मुलगा आणि साप
राजेंद्रलाल मित्र १८६८ च्या अखेरीस तिथे आले. तोपर्यंत शिखराचा वरचा भाग कोसळला होता. आता मंदिर म्हणजे “दगडांचा एक प्रचंड ढीग” उरले होते. त्यावर काही पिंपळ उगवले होते, आत साप राहत होते, आणि त्याच्याजवळ जायला फार थोडे लोक धजत. एक शिल्प मात्र अजून ठळक दिसत होते: मागच्या पायांवर उभा ठाकलेला एक सिंह. शिखराच्या दक्षिण बाजूतून, सुमारे शंभर फूट उंचीवर, तो बाहेर आलेला होता. तो टेपने मोजून घ्यावा, असे त्यांना वाटले. त्यांनी एका गुराखी मुलाला वर चढण्यासाठी दोन रुपये देऊ केले. त्या मुलाची रोजची कमाई बहुधा एका पेनीहून जास्त नसावी. पण सापांच्या भीतीने त्याने नकार दिला. मित्र यांनी त्याचा अंदाज बांधला: आकार सुमारे चौदा फूट, आणि वजन साधारण सहा टन. पुढे फर्ग्युसन यांनी मंदिर पूर्ण असताना कसे दिसत असेल, याचे एक चित्र काढले. मित्र यांच्या मते ते “ओडिशाच्या कलेच्या या सर्वांत भव्य नमुन्याचे आता मिळू शकणारे एकमेव चित्रण” आहे.
मंदिर उतरवणारे राजे, १८३८
शिखर का कोसळले?
आपण रेखाटलेला शिखराचा तो भाग कशाने कोसळला, ते फर्ग्युसन यांना सांगता आले नाही. १८७६ मध्ये त्यांनी लिहिले, तो आता पूर्णपणे पडला आहे; “पण वादळवाऱ्याच्या माऱ्याने, की सार्वजनिक बांधकाम खात्याच्या मदतीने, हे मुळीच स्पष्ट नाही.” मित्र यांनी भूकंप आणि खचलेला पाया, या दोन्ही शक्यता तोलून पाहिल्या. एवढे भक्कम शिखर पाडण्याइतका जोराचा भूकंप दूरदूरपर्यंत जाणवला असता, आणि लोकांच्या लक्षात राहिला असता. पण अशा भूकंपाबद्दल परंपरा अगदी गप्प आहे. म्हणून त्यांनी जास्त दोष जमिनीला दिला. तिथे सगळीकडे वाळूच वाळू होती. मंदिर बांधणारा बहुधा खालच्या घट्ट जमिनीपर्यंत पोचलाच नव्हता. मंडपाबद्दल तर त्यांना खात्रीच होती: त्याचे खांब जागच्या जागी खचले, आणि छत घेऊन खाली आले; भोवतालच्या भिंतींना मात्र धक्काही लागला नाही. फर्ग्युसन यांचेही हेच मत असल्याचे मित्र यांना आढळले. अवशेष स्वतः तपासून ते म्हणाले होते, “दलदलीच्या पाया”चे खचणे हेच “कितीतरी अधिक संभाव्य कारण” आहे. एल. एस. एस. ओमॅली यांनी १९०८ मध्ये सगळे सिद्धांत मांडले: भूकंप किंवा वीज, दलदलीचा किंवा वाळूचा पाया, सदोष बांधकाम. त्यांचा स्वतःचा अंदाज वेगळा होता. शिखरावर उगवलेल्या झाडाझुडपांनी त्याचा माथा ढिला केला. मग किनाऱ्याला झोडपणाऱ्या आग्नेयेकडच्या जोरदार वादळांपैकी एकात सगळ्यात वरच्या शिळा खाली आल्या. बहुतेक दगड शिखराच्या आत पडले, किंवा त्याच्या खालच्या भागाच्या अगदी बाहेर. तो खालचा भाग तेव्हाही जसाच्या तसा उभा होता.
मंदिर उतरवणारे राजे, १८३८
नवग्रहांची शिळा
पूर्व दरवाजावरचा सरदल म्हणजे नऊ ग्रह कोरलेली एक शिळा होती. मित्र नऊ ग्रह कोरलेल्या एका आडव्या दगडी तुळईचे वर्णन करतात; ती एका लोखंडी तुळईवर ठेवलेली होती. बाजूचे अर्धस्तंभ पडले, तेव्हा ते तिलाही घेऊन खाली आले. हे १८३८ च्या आधी झाले की नंतर, ते त्यांना सांगता आले नाही. डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर पूर्व प्रवेशद्वारावरच्या एका शिळेबद्दल सांगतात. तिच्यावर आठवड्याच्या सात वारांची चिन्हे कोरलेली होती. तिचे सौंदर्यच तिचा “काळापेक्षाही घातक शत्रू” ठरले. कारण त्या सौंदर्याने “इंग्रज पुरातत्त्वप्रेमींना मोह घातला”, आणि त्यांनी ती समुद्रमार्गे कलकत्त्याच्या म्युझियममध्ये न्यायचा प्रयत्न केला. ती घडवणाऱ्यांनी ती डोंगरी संस्थानांतल्या खाणींतून ऐंशी मैल जमिनीवरून आणली होती: दलदलींतून, पूल नसलेल्या नद्यांपलीकडे. सरकारी पैशाचे एक अनुदान मिळाले; पण त्यात ती प्रचंड शिळा जेमतेम दोनशेएक यार्ड ओढता आली, आणि ती “किनाऱ्यापासून पूर्वीइतकीच दूर” राहिली. १८६८ च्या अखेरीस मित्र यांना त्यांची नवग्रहांची आडवी शिळा मंदिरापासून सुमारे दोनशे यार्डांवर एका गाड्यावर पडलेली दिसली. ही नवग्रहांची शिळा इंडियन म्युझियममध्ये न्यायचे दोनदा ठरले. पहिला प्रयत्न पैशाअभावी लवकरच सोडून दिला गेला. दुसरा ओमॅली लिहीत होते त्याच्या सुमारे दहा वर्षे आधी झाला. तो “एकाएकी सोडून देण्यात आला; कारण ती शिळा आता स्थानिक लोकांच्या पूजेचा विषय झाली आहे, असे कळले. तिच्या चमत्कारी गुणांनी पुरीचा एक माणूस बरा झाला होता.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ७ (१८३८), १ ऑगस्ट १८३८ च्या सभेचे कामकाज, पृष्ठ ६६७; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठ १६९; जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे ४२६-४२८; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०), पृष्ठे १५०, १५२-१५३; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड १ (१८७२), पृष्ठे २९०-२९२; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे २७७, २७९-२८३. मित्र फर्ग्युसन यांच्या रेखाटनाचे वर्ष १८३९ आणि १८३८ असे देतात, आणि स्टर्लिंग यांच्या भेटीचे १८२४ (ओमॅली स्टर्लिंग यांचा काळ १८२२ सांगतात). ओमॅली म्हणतात, १८६९ मध्ये मित्र आले, तोपर्यंत शिखर पूर्णपणे कोसळले होते.