भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
कालव्यातली पेटी
ओडिशाच्या कटक जिल्ह्यात केंद्रपाडा कालवा खणला जात होता. तेव्हा खणणाऱ्यांना एका गावात दगडाची एक पेटी सापडली. ती जमिनीखाली १९ किंवा २० फुटांवर, फुटक्या दगडांच्या ढिगाऱ्यात पुरलेली होती. आत ताम्रपटांचे तीन संच होते, प्रत्येकी सात पट: एकूण एकवीस पट. प्रत्येक संच तांब्याच्या एका कडीत ओवलेला होता. कडीच्या सांध्यावर तांब्याचा एक गोल तुकडा होता: एक कमलासन, आणि त्यावर बैलाची आकृती. पटांच्या मालकाने अनेक पंडितांकडे धाव घेतली; पण एकालाही ते वाचता आले नाहीत. मग एका स्नेह्याने एन. एन. वसु यांना त्यांच्याबद्दल सांगितले. ओडिशातल्या प्राचीन अवशेषांचा शोध घ्यायला वसु १८९२, १८९३ आणि १८९४ च्या हिवाळ्यांत तिथे आले होते. ते ताम्रपट आणि शिलालेखांच्या प्रती जमवत होते. स्नेह्याच्या मदतीने त्यांनी हे पट मिळवले. मालक आपले पट परत मागत राहिले; म्हणून वसु यांनी हा पट सर्वांत आधी प्रसिद्ध केला: १८९६ मध्ये, बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्ये. तो राजा नरसिंहदेव दुसरे यांचा दानपट होता. आणि त्यातला एक श्लोक कोणार्कचे सूर्यमंदिर कोणी बांधले ते सांगतो. युरोपीय लोक त्या मंदिराला ‘काळा पगोडा’ म्हणत.
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
सूर्यदेवांसाठी घर
पटाच्या श्लोकांत आधीच्या एका राजांवरचे काही श्लोक आहेत: राजा अनंगभीम यांचे पुत्र, नरसिंहदेव पहिले. त्या श्लोकांत ते पांढऱ्या छत्राखाली बसत; त्यांचे दालन पांढऱ्या हत्तींच्या दातांनी बांधलेले होते. ते योद्धे होते. पट राढ आणि वरेंद्र इथल्या रडणाऱ्या ‘यवनीं’चे चित्र उभे करतो. हे प्रदेश मुसलमानी मुलूख होते. त्यांच्या अश्रूंनी डोळ्यांतले काळे काजळ धुऊन नेले, आणि शुभ्र गंगा अशी काळवंडली, की ती सावळ्या यमुनेसारखी दिसू लागली. याच्या जोडीला वसु यांनी त्या काळी हयात असलेला इतिहासकार मिन्हाज-उस-सिराज याचा मजकूर ठेवला. हिजरी ६४२ (इ.स. १२४४) मध्ये जाजनगरच्या सैन्याने लखनोर घेतले. तिथला अधिपती आणि मुसलमानांचा एक जथा यांना त्याने “शहीद केले”. जाजनगर म्हणजे नरसिंहदेवांचेच राज्य, असे मानले जाते. ते सैन्य लखनावतीच्या वेशीपर्यंत आले. मग इस्लामचे एक सैन्य जवळ आले, तेव्हा ते घाबरून पळून गेले. वसु यांचा युक्तिवाद असा, की अशा लढाया नरसिंहदेव पहिले आणि त्यांचे वडील यांनी लढल्या. ते दानशूरही होते. पटानुसार त्यांनी सोन्याने आपली तुला केली, आणि ब्राह्मणांना इतके दान दिले, की देवांचे निवासस्थान असलेला सोन्याचा पर्वत मेरूसुद्धा ब्राह्मणांकडे गेला. अशा रीतीने देवांचे घरच गेले; म्हणून राजांनी कोणकोण येथे “इतर देवांसह सूर्यदेवांना राहण्यासाठी एक मंदिर” बांधले. वसु यांच्या दृष्टीने, “काळा पगोडा उभारला, तो याच नृसिंहदेवांनी.”
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
शेपटीवाले राजे
हे पट वाचले जाण्याच्या कितीतरी आधी ए. स्टर्लिंग यांनी हे मंदिर राजा नरसिंहदेव यांचे असल्याचे सांगितले होते. त्यांचे उपनाव लांगोरा. ते इतके बलवान होते, आणि शरीराच्या कसरतींत इतके निपुण होते, की प्रजेला त्यांच्यात माणसापलीकडचे काहीतरी दिसत असावे. त्यांच्या देहयष्टीत किंवा पोशाखात कसलेतरी वेगळेपण असावे; लोकपरंपरेने त्याचे रूपांतर “त्यांना शेपूट असल्याच्या दंतकथेत” केले. म्हणूनच हे लांगोरा नाव. हे काम मुख्यतः त्यांचा मंत्री शिबाई सांत्रा याच्या देखरेखीखाली झाले. डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर यांनी या मंदिराला “भारतातले, आणि माझ्या मते कोणत्याही देशातले, सूर्योपासनेचे सर्वांत सुरेख स्मारक” म्हटले. या मंदिराने “मुसलमानांकडूनसुद्धा नाखुशीने का होईना, दाद मिळवली.” एल. एस. एस. ओमॅली यांना आढळले, की सर्व नोंदी एकमताने हे मंदिर याच राजांनी बांधल्याचे सांगतात.
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
केव्हा बांधले?
पट ठिकाणाचे नाव देतो: कोणकोण. नरसिंहदेवांच्या आधीपासून हे ठिकाण याच नावाने ओळखले जाई; तिथे सूर्यमंदिर बांधल्यावर त्याला कोणार्क हे नाव पडले. “कोण येथील अर्क (सूर्यदेव).” पण मंदिराविषयीच्या पटातल्या श्लोकांत कोणतेही वर्ष येत नाही. स्टर्लिंग दोन वर्षे देतात. एका ठिकाणी ते सांगतात, मंदिर १२७७ मध्ये पूर्ण झाले, असे म्हणतात. दुसऱ्या ठिकाणी ते लिहितात: “हे आजचे मंदिर राजा लांगोरा नरसिंहदेव यांनी इ.स. १२४१ मध्ये बांधले, हे सर्वांना ठाऊक आहे.” राजेंद्रलाल मित्र मंदिराच्या इतिवृत्तांतला मजकूर उद्धृत करतात. ती इतिवृत्ते स्टर्लिंग यांच्या पहिल्या वर्षाशी जुळतात: शेपटीवाल्या राजांनी शक १२०० मध्ये सूर्यदेवांसाठी एक मंदिर उभारले, असे ती सांगतात. स्टर्लिंग यांच्या दुसऱ्या वर्षाचा खुलासा मित्र यांना एकाच प्रकारे करता आला: कदाचित ते राजांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीचे वर्ष असावे. हंटर यांनी “सर्वांत विश्वासार्ह नोंदींनुसार” हे बांधकाम १२३७ ते १२८२ या काळात ठेवले. ओमॅली एक स्थानिक परंपरा पुढे ठेवतात: हे काम सोळा वर्षे चालले. म्हणून त्यांनी मंदिर पूर्ण झाल्याचा काळ तेराव्या शतकाच्या तिसऱ्या चतुर्थांशात ठेवला.
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
फर्ग्युसन यांचा नकार
जेम्स फर्ग्युसन यांनी स्टर्लिंग यांचे १२४१ साफ नाकारले. त्यानंतरच्या प्रत्येकाने तेच वर्ष स्वीकारले होते, आणि देशी नोंदीही त्याला दुजोरा देत असल्यासारख्या दिसत. भारतातल्या कोणत्याही मंदिराचे वर्ष याहून चांगले ठाऊक नाही, “या विषयावरच्या लिखाणावर विसंबता आले असते तर.” त्यांनी हे सारे बाजूला सारले. त्यांच्या हिशेबाने पुरीचे मंदिर ११७४ मध्ये बांधले गेले. ते मंदिर त्यांना “कलेचा इतका हीन नमुना” वाटले, की त्यानंतर ही शैली पुन्हा कोणार्कइतकी सुंदर झाली असेल, हे त्यांना अशक्य वाटले. त्यांना फक्त एकच लेखक आढळला, ज्याने याहून जुने वर्ष दिले. अकबराचा वजीर अबुल फजल मंदिराचे सविस्तर वर्णन करतो, आणि मग “शांतपणे पुढे जोडतो” की ते ७३० वर्षे जुने आहे, असे म्हणतात. त्यावरून मंदिर नवव्या शतकात जाते. फर्ग्युसन यांचे म्हणणे असे, की “आम्हाला मार्ग दाखवायला स्थापत्याशिवाय खरोखर दुसरे काहीच नाही.” आणि त्यांच्या मते स्थापत्याची साक्ष स्पष्ट होती: हे मंदिर त्या शतकाच्या उत्तरार्धातले आहे.
नरसिंहदेवांनी बांधलेले सूर्यमंदिर
जुने मंदिर आणि नवे
मित्र यांना हे मान्य नव्हते. त्यांनी उत्तर दिले, की मंदिराच्या नोंदी त्याच काळात लिहिल्या गेल्या, आणि त्यांच्याबद्दल शंका घेता येत नाही. त्यांनी असे सुचवले, की अबुल फजलच्या माहितगाराचा दोन मंदिरांत गोंधळ झाला असावा. एक, पहिले मंदिर: कोणार्क हिंदू उपासनेसाठी घेतले गेले, तेव्हा बांधलेले. दुसरे, ते मोठे मंदिर: राजांनी पुढे “पुरीचे मंदिर बांधणाऱ्याशी चढाओढ म्हणून” उभारलेले. ओमॅली यांना ताडपत्रांवरच्या इतिवृत्तांत एक जुने मंदिर सापडले. त्यांत केसरी वंशातल्या एका आधीच्या राजांनी नवव्या शतकाच्या उत्तरार्धात इथे सूर्यदेवांचे एक मंदिर बांधले. ओमॅली यांना वाटले, की अबुल फजलला अभिप्रेत असलेले वय हेच. इतिवृत्ते पुढे सांगतात, ते जुने मंदिर किती मोडकळीला आले आहे, हे राजा नरसिंहदेवांनी पाहिले. म्हणून त्यांनी आजचे मंदिर बांधवले, “कमळे उगवणारे तळे” नावाच्या एका दलदलीत. त्या काळी कोणार्कभोवती ब्राह्मणांची भरभराटलेली गावे होती. ओमॅली यांच्या काळापर्यंत नद्यांनी आपले प्रवाह बदलले होते, आणि ती गावे नाहीशी झाली होती. वाळू उत्तरेकडे आणि पश्चिमेकडे सरकत गेली होती, आणि तिने शेतीच्याही सगळ्या खुणा पुसून टाकल्या होत्या. त्यांच्या मते, “फक्त मंदिरानेच काळाचे आणि हवामानाचे आघात झेलले आहेत; आणि ते या भूमीच्या गतकाळच्या संस्कृतीची उदास साक्ष देत उभे आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एन. एन. वसु, ‘कॉपर-प्लेट इन्स्क्रिप्शन ऑफ नृसिंहदेव द सेकंड ऑफ ओरिसा, डेटेड १२१७ शक’, बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ६५, भाग १ (१८९६), पृष्ठे २२९-२३५, २६६-२६७; ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठे १११-११२, १६४-१६५; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०), पृष्ठ १५६; जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठे ४२६-४२७; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड १ (१८७२), पृष्ठ २८८; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे २७२, २७५-२७६. स्टर्लिंग पहिले वर्ष शक १२०० म्हणजे इ.स. १२७७ असे देतात, तर मित्र इतिवृत्तांतले शक १२०० म्हणजे इ.स. १२७८ असे. स्टर्लिंग यांच्या मते कारकीर्द १२३६ मध्ये सुरू झाली; ओमॅली ती १२३८-१२६४ अशी देतात, हंटर १२३७-१२८२. स्टर्लिंग यांच्याकडे मंत्र्याचे नाव पृष्ठे १११-११२ वर शिबाई सांत्रा आहे, आणि पृष्ठ १६५ वर शिबाई सौत्रा. फर्ग्युसन यांच्या ७३० वर्षांवरून ८५० किंवा ८७३ हे वर्ष येते, ओमॅली यांच्या हिशेबाने ८६०.