भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
पुरीला गेलेला स्तंभ
दारावरचे हनुमान
ओडिशात पुरीला जगन्नाथाच्या मंदिराचा एक दरवाजा आहे. प्रचंड सिंह, “किंवा अधिक नेमके सांगायचे तर ग्रिफिन”, त्याची राखण करतात. त्या दरवाजासमोर गडद बेसॉल्ट दगडाचा एक स्तंभ उभा आहे. त्याच्या माथ्यावर वानरदेव हनुमान बसले आहेत. ए. स्टर्लिंग यांनी १८२२ मध्ये त्याचे वर्णन केले. त्यांना त्याचे हलके, डौलदार रूप आणि त्याच्या प्रमाणबद्धतेचे सौंदर्य लक्षणीय वाटले. त्यांना वाटले, “एखाद्याला अंदाज करता येईल”, की जगन्नाथाचे मंदिर उभारणाऱ्या कारागिरांहून वेगळ्या वर्गातल्या, वेगळ्या काळातल्या कारागिरांचे हे काम आहे; “आणि खरोखर तसेच आहे.” तो कोणार्कच्या प्रसिद्ध, पण आता ओस पडलेल्या सूर्यमंदिरातून आणला गेला होता. तो कोणी आणला, याच्या दोन हकीकती आहेत. स्टर्लिंग म्हणतात, ते लिहीत होते त्याच्या सुमारे साठ वर्षे आधी पुरीच्या एका ब्रह्मचाऱ्याने तो आणला; तो ब्रह्मचारी “मोठा धनवान आणि वजनदार” होता. राजेंद्रलाल मित्र म्हणतात, तो मराठ्यांनी आणला, त्यांच्या आधीच्या शतकाच्या सुरुवातीला. एल. एस. एस. ओमॅली देखील तो स्तंभ “मराठ्यांच्या काळात” हलवला गेल्याचे सांगतात.
पुरीला गेलेला स्तंभ
अरुणांचा स्तंभ
कोणार्कला हा स्तंभ मंदिरासमोर उभा होता. अबुल फजलने त्याचे तिथले वर्णन असे केले आहे: “समोर काळ्या दगडाचा एक अष्टकोनी स्तंभ आहे, ५० यार्ड उंच.” तो ज्या स्तंभाचा उल्लेख करतो, तो आता जगन्नाथाच्या सिंहद्वारासमोर उभा आहे. त्या काळी त्याच्या माथ्यावर “सूर्याचे सारथी अरुण यांचे समर्पक प्रतीक” होते; त्याची जागा नंतर हनुमानांनी घेतली. स्टर्लिंग यांनी त्याची उंची “पन्नास हातांऐवजी” सुमारे तेहतीस फूट दिली. मित्र यांना त्याच्या चौथऱ्यावरचे कोरीव काम “अत्यंत वैभवशाली, भारतात इतर कुठेही दिसणार नाही असे” आढळले. त्यांच्या हिशेबाने नव्या जागी तो जेमतेम दीडशे वर्षे उभा होता. पण हे काम मात्र तेराव्या शतकाच्या सुरुवातीचे आहे. स्टर्लिंग यांनी लिहिले, की असे स्तंभ, शैलीत आणि कारागिरीत याहून कितीतरी हीन, ओडिशातल्या अनेक जुन्या मंदिरांसमोर उभे होते. हिंदू पुरातत्त्वज्ञांना ते ‘जयस्तंभ’, म्हणजे “विजयाचे स्तंभ”, म्हणून चांगलेच ठाऊक होते. पण ते नेमके कशासाठी होते, याचा खुलासा झालेला नव्हता.
पुरीला गेलेला स्तंभ
पुरीसाठी दगड
आणखीही दगड नेले गेले. मित्र यांच्या काळापर्यंत कोणार्कच्या मंदिराभोवतीची भिंत नाहीशी झाली होती. माणसांनी पायातून तिचे दगड खणून काढले होते, आणि ते वाहून नेले होते; मागे त्यांचे चर उरले होते. तिच्या थोड्या चर्या अजून जमिनीवर इकडेतिकडे पडल्या होत्या. पुरीच्या आवाराच्या पूर्व आणि दक्षिण बाजूंच्या चर्यांचा जो आकार आणि माप, अगदी तेच त्यांचेही होते. लोक म्हणतात, की त्यांच्या आधीच्या शतकाच्या सुरुवातीला पुरीच्या मंदिराची दुरुस्ती झाली, तेव्हा त्या चर्या कोणार्कहून आणल्या गेल्या. त्यांच्या मते हे साम्य हा एक पुरावा. शिवाय पुरीच्या पश्चिम आणि उत्तर बाजूंच्या चर्या वेगळ्या आहेत; त्या अधिक जुन्या आणि लहान आहेत. या दोन्हींमुळे त्या परंपरेला पूर्ण दुजोरा मिळतो. स्टर्लिंग यांनी इतर नुकसानांबद्दल लिहिले. आसपासच्या लोकांनी मोठे नुकसान केले होते: धातूसाठी त्यांनी दगड एकमेकांना जोडून ठेवणाऱ्या लोखंडी पट्ट्या उचकटून काढल्या. आणि ते पुढे म्हणतात, की “हे सुप्रसिद्धच आहे” की मराठा सरकारच्या अधिकाऱ्यांनी “भिंतींचा काही भाग चक्क पाडून टाकला”. पुरीला “काही क्षुल्लक देवळां”साठी त्यांना सामग्री हवी होती.
पुरीला गेलेला स्तंभ
अख्खा नेलेला मंडप
एक अख्खी इमारतही पुरीला गेली. कोणार्कला मंदिर बांधणाऱ्यांनी तिसरे एक दालन उभारले होते; ते मंदिर आणि त्याचा मंडप यांच्यापासून वेगळे उभे होते. मित्र यांना वाटले, ते एकतर नृत्यशाळा म्हणून बांधले असावे: गायन-वादन आणि करमणुकीचे ठिकाण. किंवा मग, लोक शास्त्रांचा अर्थ ऐकायला जमत, असे सभागृह म्हणून. ते कोणार्कला जिथे होते, तिथे आता झाडाझुडपांनी वेढलेला राडारोड्याचा एक प्रचंड ढीग उरला होता. ते दालन स्वतः पुरीला उभे आहे: “जगाच्या स्वामींचा” भोगमंडप म्हणून. त्याच्या दारावर नऊ ग्रह समृद्धपणे कोरलेले आहेत. मित्र लिहितात, की ते “मुळात कोणार्कच्या सूर्यमंदिराचाच भाग होते, आणि तिथून अख्खे इथे हलवले गेले”. मराठ्यांनी ते त्यांच्या आधीच्या शतकाच्या मध्यावर हलवले. हे काम मोठ्या काळजीने आणि कौशल्याने केले होते. ही इमारत एकदा उभारली, मग उतरवली, आणि पुन्हा उभी केली, याची एकही खूण दिसत नव्हती. इतके प्रचंड कोरीव काम जागच्या जागी कोरलेले होते; ते कधी हलवायचे म्हणून घडवलेलेच नव्हते. म्हणून हे काम “अत्यंत कठीण होते; पण ते फार यशस्वीपणे पार पडले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठे १३४, १६५, १६७; अबुल फजल, ‘आईन-इ-अकबरी’ खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १२९; डब्ल्यू. डब्ल्यू. हंटर, ‘ओरिसा’ खंड १ (१८७२), पृष्ठ २९०; राजेंद्रलाल मित्र, ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०), पृष्ठे ११३-११४, १२०, १४९-१५०; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठ २७९. मित्र यांनी पुरीच्या स्तंभाची उंची त्याच्या शीर्षाच्या माथ्यापर्यंत ३३ फूट ८ इंच मोजली; तो सोळा बाजूंचा आणि क्लोराइट दगडाचा आहे, असे ते सांगतात; स्टर्लिंग त्याला बेसॉल्ट म्हणतात. मित्र याजपूरच्या अशाच एका स्तंभाबद्दल सांगतात. तो बहुधा अधिक जुना आहे, आणि त्याच्या खडबडीत तळाचे कारण “स्तंभ उलथवण्याचा प्रयत्न करणारे मुसलमानी धर्मवेड” असे सांगितले जाते. हंटर जाजपूरच्या एका स्तंभाबद्दल सांगतात; त्याच्या माथ्यावर एके काळी विष्णूंचे गिधाड होते, आणि तो मुसलमानांच्या “मूर्तिभंजक विध्वंसा”तून वाचला.