भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
सूर्यदेवांनी बरे केलेले सांब
देखणे राजपुत्र
ओडिशात पुरीच्या ईशान्येला, समुद्रापासून दीड मैलांवर, सूर्यदेवांचे एक भग्न मंदिर उभे आहे. किनाऱ्यालगत ये-जा करणाऱ्या जहाजांचे कप्तान त्याला खूण मानत, आणि त्याला ‘काळा पगोडा’ म्हणत. हेच कोणार्क. ए. स्टर्लिंग यांच्या दृष्टीने सूर्य हे दैवत “भारतात एकंदरीत फारसे पूजले जात नाही”. इथल्या उपासनेचे मूळ मात्र कृष्णांचे पुत्र सांब यांच्याकडे नेले जाते. सांबांची कथा सर्वांत विस्ताराने ‘सांब पुराणा’त येते. सांब आपल्या कुळातले सर्वांत देखणे तरुण होते, आणि तितकेच गर्विष्ठ आणि लहरी. त्या काळचे थोर ऋषी नारद यांना त्यांच्या कुळातले सगळे मान देत; स्वतः कृष्णसुद्धा. सांब मात्र त्यांची फक्त टिंगल करत, आणि त्यांची नक्कल करत. नारदांनाही खोड्या काढायला त्या तरुणाइतकेच आवडे, आणि त्यांना राग लवकर येई. गोडीगुलाबीने काही होईना, तेव्हा त्यांनी एक बेत रचला; राजेंद्रलाल मित्र त्याला “ऋषीला न शोभणारा” म्हणतात. ते कृष्णांकडे गेले, आणि त्यांनी आडून सुचवले: कृष्णांच्या सोळाशे पत्नींशी सांबांची सलगी मर्यादेपलीकडे आहे. कृष्णांनी ते मुळीच मानले नाही. इतका तरुण, इतका सुंदर आणि इतका चांगला मुलगा आपल्याच सावत्र आयांशी वाईट कसा वागेल? ऋषी म्हणाले, “आता तुमचा विश्वास बसणार नाही; पण याकडे तुमचे लक्ष वेधण्याची वेळ मला पुन्हा येईल.”
सूर्यदेवांनी बरे केलेले सांब
शाप
थोड्याच दिवसांनी कृष्ण सहलीसाठी एका डोंगरावर गेले. नारद सांबांकडे आले, आणि म्हणाले, ताबडतोब तिथे जा; तुझ्या वडिलांना तुला भेटायचे आहे. सांबांनी ते ऐकले, आणि ते निघाले. डोंगरावर त्यांना आपल्या सावत्र आया दिसल्या. त्या मद्याने धुंद झाल्या होत्या, आणि एका तळ्यात एकमेकींवर पाणी उडवत होत्या. त्यांनी सांबांना पाहिले, आणि त्यांच्या रूपावर त्या भाळल्या. नारद त्यांच्या पाठोपाठच आले होते. ते कृष्णांकडे गेले, आणि स्त्रिया स्नान करत होत्या तिथे उभे असलेले सांब त्यांनी कृष्णांना दाखवले. कृष्ण संतापले. त्यांनी पुत्राला शाप दिला: तुला कुष्ठरोग होईल, आणि तो तुझे सगळे रूप नष्ट करील. सांबांनी आपण निर्दोष असल्याचे सिद्ध केले; पण एकदा दिलेला शाप परत घेता येत नसे. नारदांच्या सल्ल्याने ते मैत्र वनात निघून गेले. बरे होईपर्यंत, बारा वर्षे, त्यांना तिथे राहायचे होते. इतर कथांत सांबांचा दोष वेगळा आहे. ‘कपिल संहिते’त नारद येतच नाहीत; ती थेट त्या तरुणावरच सावत्र आयांशी चाळे केल्याचा आरोप ठेवते. ओमॅली यांच्या कथेत, वडिलांनीच सांबांना सावत्र आयांशी अनुचित वागताना पकडले. ते “बर्फासारखे पांढरे” कुष्ठरोगी झाले. त्यांची करुण विनवणी ऐकून कृष्ण द्रवले; पण त्यांनी इतकेच वचन दिले, की सूर्यदेव त्यांना बरे करू शकतील. स्टर्लिंग यांच्या वृत्तांतात कथा अशी आहे: राजवाड्यातल्या स्त्रिया स्नान करत असताना सांबांनी चुकून आत डोकावले, म्हणून त्यांना वडिलांच्या दरबारातून हद्दपार केले गेले.
सूर्यदेवांनी बरे केलेले सांब
“हे सूर्या”
वनात, चंद्रभागा नदीच्या काठी, सांबांनी अतिशय कठोर तप सुरू केले. ते फक्त हवेवर राहिले, आणि त्यांनी आपले सगळे मन सूर्यदेवांवर लावले. ते त्यांची स्तोत्रे गात, आणि पुन्हा पुन्हा हाक मारत, “हे सूर्या, हे सूर्या.” पुन्हा पुन्हा ते जमिनीवर लोटांगण घालत, आणि देवाकडे दया मागत. सूर्यदेव प्रसन्न झाले. ते स्वप्नात सांबांकडे आले, आणि त्यांनी सांगितले: अढळ श्रद्धेने एकवीस नावांचा एक मंत्र जप. सांबांनी बारा वर्षे तो जप केला. मग सूर्यदेव प्रत्यक्ष त्यांच्यासमोर उभे राहिले, आणि म्हणाले, हवा तो वर माग. पण सांबांनी आधी दुसरेच मागितले. ते म्हणाले, देवा, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर हाच वर दे: मी सदैव तुझा भक्त राहावा. सूर्यदेव आणखीच प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी आणखी एक वर देऊ केला. तेव्हा कुठे सांबांनी दया मागितली: “मला ग्रासणाऱ्या या घाणेरड्या रोगातून तुझ्या कृपेने मला धुऊन स्वच्छ कर.” “तथास्तु,” सूर्यदेव म्हणाले, आणि त्यांनी सांबांना तत्क्षणी बरे केले. सांबांचे रूप पूर्वीसारखे परत आले. आणि सूर्यदेवांनी एक वचन दिले: आजपासून पृथ्वीवर जो कोणी माझी देवळे उभारील, तो शाश्वत लोकी नेला जाईल.
सूर्यदेवांनी बरे केलेले सांब
नदीतली मूर्ती
दुसऱ्या दिवशी सकाळी सांब चंद्रभागेत स्नान करत होते. तेव्हा त्यांना नदीच्या पात्रात दगडाची एक मूर्ती पडलेली सापडली. असे म्हणतात, की ती मूर्ती खुद्द सूर्यदेवांच्याच अंगातून घडवलेली होती. त्यांच्या पत्नी संज्ञा यांना त्यांचा उग्रपणा आणि खरखरीतपणा सहन होईना; म्हणून त्या त्यांना सोडून पळून गेल्या. मग संज्ञांचे वडील विश्वकर्मा यांनी सूर्यदेवांना आपल्या कातारी यंत्रावर चढवले, आणि त्यांच्या देहाचा आठवा भाग तासून काढला. आता अंग गुळगुळीत झालेल्या सूर्यदेवांनी पत्नीला परत मिळवले. तासलेल्या तुकड्यांतून विश्वकर्म्यांनी विष्णूंचे चक्र, शिवांचा त्रिशूळ, आणि सूर्यदेवांची एक मूर्ती घडवली. कोणत्या तरी अपघाताने ती मूर्ती चंद्रभागेत फेकली गेली होती. सांबांनी ती मूर्ती एका मंदिरात स्थापन केली. देवाच्या सल्ल्याने त्यांनी वैद्यकी हाच व्यवसाय असलेले ब्राह्मण तिचे पुजारी म्हणून आणले. कथा अशी संपते: “ती मूर्ती तेव्हापासून तिथेच आहे.”
सूर्यदेवांनी बरे केलेले सांब
चिरंतन सागर
‘कपिल संहिता’ ही एक मार्गदर्शक पोथी; ती बहुधा चौदाव्या शतकात लिहिली गेली. सांबांची आणि त्यांच्या रोगमुक्तीची कथा ती कोणार्कला घडल्याचे सांगते. ओमॅली यांनी असे मत मांडले, की ही कथा मुळात भारताच्या वायव्य भागातली होती. कोणार्कचे पावित्र्य वाढावे, म्हणून ती ओडिशात आणली गेली. हे स्थान फार पूर्वीपासून पवित्र मानले जाते, आणि विशेषतः कुष्ठरोग्यांसाठी गुणकारी. ‘कपिल संहिता’ सांगते, जो मैत्रेय वनात जातो, तो “त्या भयंकर रोगातून तत्क्षणी स्वतःला बरे करतो.” जे तिथली रथयात्रा पाहतात, ते “सूर्याचे खरे शरीर पाहतात.” ती या परिसरातली पवित्र स्थाने सांगते: सूर्यमंदिर आणि ते वन, पवित्र कुंडे, एक पवित्र वड, समुद्र आणि चंद्रभागा नदी. १९०८ पर्यंत चंद्रभागा “एक क्षुल्लक ओढा” उरली होती; तिचे मुख वाळूच्या दांडाने बंद झाले होते. बाकीची सगळी पवित्र स्थाने नाहीशी झाली, आणि त्यांचा मागमूसही उरला नाही. उरले फक्त मंदिर, नदी, “आणि चिरंतन सागर.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘सांब पुराण’ आणि ‘कपिल संहिता’, राजेंद्रलाल मित्र यांच्या ‘द अँटिक्विटीज ऑफ ओरिसा’ खंड २ (१८८०) मध्ये दिल्याप्रमाणे, पृष्ठे १४५-१४८; एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे २७१-२७२; आणि ए. स्टर्लिंग, ‘ॲन अकाउंट ऑफ ओरिसा प्रॉपर ऑर कटक’ (१८२२), पृष्ठे १६४-१६५. मित्र पुराणाच्या कथेत त्या वनाला मैत्र वन म्हणतात, आणि ‘कपिल संहिते’च्या कथेत मैत्रेय वन. ओमॅली मंदिर पुरी शहराच्या ईशान्येला २१ मैलांवर असल्याचे सांगतात.