भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · कोणार्क
वाळूने भरलेला मंडप
वाळूत गाडलेले मंदिर
पुरी जिल्ह्यात कोणार्कला ‘काळा पगोडा’ म्हटले जाणारे भव्य सूर्यमंदिर वाळूत गाडले गेले होते. १९०१ मध्ये सरकारने ते खणून काढण्याचा हुकूम दिला, आणि १९०२ मध्ये संवर्धनाचे काम सुरू झाले. वाळू मात्र पुन्हा पुन्हा येत राहिली. पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचा, एप्रिल १९०४ ला संपलेल्या वर्षाचा बंगालचा अहवाल टी. ब्लॉख यांनी लिहिला. ते तिथे आले, तेव्हा मंदिराभोवतीचे खोदकाम थांबवलेले होते; कारण “वाऱ्याने येणारी जोराची वाळू सध्या बाहेर ठेवणे अशक्य आहे”. त्यांना कळले होते, की आवाराच्या पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम बाजूंना झाडे आणि झुडपे लावायची होती. आवार पुन्हा वाळूने भरू नये, यासाठी तोच एक उपाय मानला जात होता. मंदिराच्या मोठ्या मंडपात मात्र वाळू मुद्दाम भरली गेली. त्याच अहवालात ते लिहितात: “मंडपाचा आतला भाग दगड आणि वाळू यांनी भरून टाकला; त्याचे जतन करण्याचा हाच सर्वोत्तम मार्ग, असे मानले गेले.” त्यांच्या मते हे एक सुरेख भग्न मंदिर आहे; ते “पूर्ण असते, तर निश्चितच भारतातल्या आश्चर्यांपैकी एक ठरले असते”.
वाळूने भरलेला मंडप
वरून चकाकी, आत पोकळी
एखादे दालन वाळूने का भरायचे? मंडपाला एके काळी दगड आणि गारा यांचे एक खोटे छत होते. ते लोखंडी तुळयांवर टेकलेले होते, आणि चार खांबांनी तोलून धरलेले होते. ते सगळेच कोसळून जमिनीवर विखुरले होते. तो राडारोडा साफ केला गेला, आणि मग ते दालन दगड आणि वाळूने भरले गेले, “बाजूंचे रक्षण करण्यासाठी.” त्या तुळयांत एक रहस्य दडले होते. सहा शतकांपूर्वीच्या लोहारांनी लोखंडाचे एवढे प्रचंड तुकडे कसे जोडले असतील, याचे फार काळ आश्चर्य वाटत आले होते. ते रहस्य उलगडले एम. एच. आर्नॉट यांनी. ते सुपरिंटेंडिंग इंजिनियर होते, आणि काही काळ दुरुस्तीचे काम त्यांच्या देखरेखीखाली होते. एक तुळई काढून नेली जात असताना “ती तुटली, आणि तिच्या बांधणीचे रहस्य उघड झाले. ती वरून चुना फासलेली कबर होती.” आतून ती लोखंडाच्या लहान लहान तुकड्यांनी बनलेली होती. ते तुकडे टोकाला टोक आणि बाजूला बाजू लावून रचले होते, भिंतीतल्या विटांसारखे एकमेकांवर येतील असे. ते नीट बसत नव्हते, आणि मध्ये भरपूर पोकळ्या होत्या. काही पोकळ्या तर “माझा हात आत घालता येईल इतक्या मोठ्या” होत्या. मग लोहारांनी बाहेरून सगळीकडे वितळलेले लोखंड ओतले होते. त्यातले काही लोखंड आत वाहत गेले असणार, आणि त्याने ते लहान तुकडे काही अंशी जोडले असणार. शिवाय त्यामुळे तुळईला एक सुंदर चकचकीत पृष्ठभाग मिळाला, आणि “प्रचंड भरीवपणाचा आणि मजबुतीचा आभास” आला.
वाळूने भरलेला मंडप
अर्धेच सौंदर्य
पुरातत्त्वाचे डायरेक्टर-जनरल जे. एच. मार्शल यांनी १९०३-०४ च्या अहवालात नोंदवले, बंगालसाठीचा जवळजवळ सगळा पैसा ‘काळ्या पगोड्या’वर खर्च झाला होता. त्यातला काहीही काढून घ्यावा, असे त्यांचे मत नव्हते; मात्र इतर हिंदू वास्तूंसाठी आणखी थोडा पैसा राखता येईल, असे त्यांना वाटत होते. तिथे खर्च होणारा प्रत्येक रुपया “तिथे उजेडात येत असलेल्या भव्य अवशेषांच्या रूपाने भरपूरपेक्षाही अधिक मोबदला” देतो. “माझ्या मते हिंदू धर्माचे दुसरे कोणतेही स्मारक ‘काळ्या पगोड्या’इतके एकाच वेळी अतिभव्य आणि इतके परिपूर्ण प्रमाणबद्ध नाही.” मार्शल यांनी पुढे म्हटले, की फर्ग्युसन यांनी त्याचे इतके कौतुकाने वर्णन केले, तेव्हा “त्यांनी त्याचे अर्धेच सौंदर्य पाहिले होते”. सूर्यदेवांचे घोडे आणि रथ कोरलेले खोल जोते, आणि समोरचा मोठा नृत्यमंडप, तोपर्यंत वाळूतून बाहेर आले नव्हते. ब्लॉख यांचा पुढचा अहवाल एप्रिल १९०५ ला संपलेल्या वर्षाचा आहे. तो सांगतो, नृत्यमंडप मोकळा केला गेला होता. त्याच्या माथ्यावर उभे असलेले सिंह त्याच्या पूर्वेकडच्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना ठेवले गेले. आत, त्याच्या एका कोरीव खांबाजवळ, सूर्यदेवांची एक सुरेख मूर्ती उभी होती. तिचे डोळे अपूर्ण होते. त्यामुळे काहींच्या मते तिची कधी प्रतिष्ठापनाच झाली नव्हती; कारण मूर्ती गाभाऱ्यात बसवल्यानंतर साधारणपणे डोळे घातले जात. बंगालमध्ये त्या विधीला “नेत्रदान” म्हणत.
वाळूने भरलेला मंडप
शिखराचा एक तृतीयांश
आणखी एक शोध मंडपाच्या पश्चिमेकडच्या दगडांच्या मोठ्या ढिगात लागला. ढिगाच्या उत्तर बाजूचे सुटे दगड काढले, तेव्हा भिंतीचा एक भरीव भाग सापडला; तो ढिगाच्या माथ्याजवळपर्यंत अजून उभा होता. त्याला बाजूची एक छोटी खोली होती, आणि तिच्यातून गाभाऱ्यात जाणारी एक वाट होती. तिच्या वर एका कोनाड्यात घोड्यावर बसलेल्या पुरुषाची एक सुरेख कोरीव मूर्ती होती. ती “बहुधा सूर्याच्या पुढे दौडणारे स्वार अरुण” यांची होती. ब्लॉख यांच्या मते या शोधाने सिद्ध झाले, की त्या ढिगाखाली शिखराचा सुमारे एक तृतीयांश भाग उभा सापडेल. तो ढीग साफ केला, तर तो तिसरा भाग “कमीअधिक प्रमाणात पूर्णपणे सुस्थितीत” उजेडात येण्याची शक्यता होती. १९०८ पर्यंत एल. एस. एस. ओमॅली आणखी भर घालू शकले. जोत्यात एक चाक सापडले होते. त्यावरून असे सूचित होत होते, की खालचा भाग सूर्यदेवांचा रथ म्हणून दाखवायचा होता. राडारोड्यात सोळा सुरेख शिल्पे मिळाली होती. “काळाने आणि उपद्रवाने केलेली झीज भरून काढायला बरेच काही केले गेले आहे. आणि त्याच्या पूर्वीच्या वैभवाची कल्पना यावी, इतके अजून शिल्लक आहे.”
वाळूने भरलेला मंडप
कायमचा बंद
मंडपाच्या बाबतीत मात्र काम उलट्या दिशेने गेले. तो अगदी माथ्यापर्यंत भरता यावा म्हणून प्रचंड आमलकाला, “किंवा छपरावरच्या कळसाला”, एक भोक पाडले गेले. त्याचे तीन दरवाजे सुरक्षित राहावेत म्हणून दगडांनी बंद केले गेले. मात्र त्यामुळे त्यांतले काही, आणि सगळ्यात जास्त दक्षिणेकडचा, आता “जरा जड” दिसत होते. बाहेर, वाळूला थोपवायला, मंदिराच्या आवाराभोवती लहान झाडे लावायला सुरुवात झाली; “समुद्राकडून वाऱ्याने येणारी जोराची वाळू” बाहेर ठेवण्यासाठी. उडणारी वाळू रोखण्यासाठी आवाराच्या दक्षिण आणि पूर्व बाजूंना सुरूची झाडे लावली गेली. मार्शल यांनी लिहिले होते: “अजूनही गाभारा वाळू आणि राडारोड्याखाली गाडलेलाच आहे.” मंडपाबद्दल ब्लॉख यांच्या अहवालाने एकाच ओळीत सांगितले: “मंडपाचा आतला भाग आता दगड आणि वाळू यांनी भरून टाकला आहे, आणि तो कायमचा बंद राहील.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: पुरातत्त्व सर्वेक्षण, बंगाल विभाग, एप्रिल १९०४ (परिच्छेद ११) आणि एप्रिल १९०५ (परिच्छेद ७, १०) ला संपलेल्या वर्षांचे वार्षिक अहवाल, टी. ब्लॉख यांचे; भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचा वार्षिक अहवाल १९०३-०४ (१९०६), पृष्ठ ७, जे. एच. मार्शल यांचा; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पुरी’ (‘बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स’, १९०८), पृष्ठे २७३-२७५, २८०-२८३, त्यात उद्धृत केलेल्या एम. एच. आर्नॉट यांच्या टिपणासह आणि मार्शल यांच्या शब्दांसह. ब्लॉख त्या घोडेस्वाराला ‘सूर्याचे पुढे दौडणारे स्वार’ म्हणतात, ओमॅली ‘सूर्याचे सारथी’. आर्नॉट यांच्या लोखंडी तुकड्यांची लांबी जुन्या छापात खराब झाली आहे; ती इथे सोडून दिली आहे.