भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
आगीची तिबेटी कथा
दाराशी खरकटे पाणी
तारानाथ यांनी १६०८ मध्ये भारतातल्या बौद्ध धर्माचा तिबेटी इतिहास लिहिला. नालंदा कशी जळली, ते त्यात सांगितले आहे. ही आग तारानाथ बुद्धपक्ष राजांच्या काळात ठेवतात. एकदा एका तुरुष्क सैन्याने सगळा मगध जिंकला होता, आणि पुष्कळ विहार उद्ध्वस्त केले होते. श्री-नालंदेतही मोठे नुकसान झाले होते, आणि भिक्षू दूरदूर पळून गेले होते. बुद्धपक्ष राजांनी पडझड झालेली मंदिरे पुन्हा उभी केली, आणि भिक्षूंना निमंत्रण दिले. श्री-नालंदेत त्यांनी धर्माच्या १०४ शाळा स्थापल्या; त्यांतल्या ७१ स्वतः, आणि बाकीच्या राणींनी आणि मंत्र्यांनी. सुमारे चाळीस वर्षे धर्माची शिकवण दूरदूरवर पसरली. मग एका राजमंत्र्याने श्री-नालंदेत एक मंदिर बांधले. त्याच्या प्रतिष्ठापनेच्या वेळी येईल त्या प्रत्येकाला भरपूर मेजवानी दिली गेली. दोन तीर्थिक भिक्षेकरी भिक्षा मागायला आले. काही दुष्ट नवशिक्या भिक्षूंनी त्यांच्या अंगावर खरकटे पाणी ओतले, दाराच्या दोन फळ्यांमध्ये त्यांना चेंगरले, आणि त्यांच्यावर रानटी कुत्री सोडली.
आगीची तिबेटी कथा
खड्ड्यात बारा वर्षे
ते दोघे भिक्षेकरी संतापाने पेटून उठले. त्यांच्यापैकी एकाने मंत्राने अन्न निर्माण केले. दुसरा सूर्यावर मंत्रप्रयोग करायला निघाला. तो जमिनीतल्या एका खोल खड्ड्यात उतरला. नऊ वर्षे तो मंत्रप्रयोग करत राहिला, पण प्रयोग पूर्ण झाला नाही, आणि त्याला निघून जायचे होते. त्याच्या साथीदाराने त्याला विचारले, मंत्र पूर्ण झाला का? तो म्हणाला, नाही. तेव्हा साथीदार म्हणाला, “सगळ्या देशांवर दुष्काळ पडला होता, तेव्हा त्या संकटात मी तुला अन्न आणून दिले. मंत्र पूर्ण न करता तू निघून गेलास, तर मी तुझे मुंडके धडापासून वेगळे करीन.” साथीदाराच्या हातात धारदार वस्तरा होता. दुसरा घाबरला, आणि आणखी तीन वर्षे मंत्रप्रयोग करत राहिला. बारा वर्षांनी त्याने तो सिद्ध केला. त्याने होम केला, त्याची राख गोळा केली, आणि मंत्र म्हणत म्हणत ती उधळली. आपोआप आग भडकू लागली. बौद्ध विद्याकेंद्रांची सगळी चौऱ्याऐंशी मंदिरे तिने जाळली. आणि सर्वांत मोठा घाला श्री-नालंदेवर: तिथे धर्मगंज जळाला. धर्मगंज म्हणजे बुद्धांचे सगळे ग्रंथ ठेवलेले तीन मोठे विहार: रत्नसागर, रत्नदधी आणि रत्नकरंडक. महायान त्रिपिटकाचे सगळे ग्रंथ तिथेच होते; तेही जळून गेले.
आगीची तिबेटी कथा
वरच्या मजल्यावरून पाणी
मग नऊ मजली रत्नदधी विहाराच्या वरच्या मजल्यावरच्या काही ग्रंथांतून पाण्याचा मोठा लोंढा बाहेर पडला. त्याने आग विझवली, आणि ज्या ग्रंथांना ते पाणी लागले, ते जळले नाहीत. नंतर ते ग्रंथ काढून पाहिले, तेव्हा ते तंत्रांचे ग्रंथ होते, असे म्हणतात. इतर अनेक ठिकाणीही त्या दोघा तीर्थिकांनी पुष्कळ विहार जाळले. राजांच्या शिक्षेच्या भीतीने ते उत्तरेकडे हसाम नावाच्या देशात पळून गेले. तिथे आपल्या पापकर्मांचे फळ म्हणून, स्वतःच्याच शरीरातून भडकलेल्या आगीत ते नष्ट झाले. तारानाथ यांच्या ग्रंथात ही आग बुद्धपक्ष राजांच्या काळातली आहे. सेन राजांच्या काळातल्या ज्या विजयाची हकीकत ते सांगतात, त्याच्या ती आधी येते. त्या विजयात एका तुरुष्क राजाने ओतंतपुरीत पुष्कळ भिक्षूंना ठार मारले, आणि ओतंतपुरी आणि विक्रमशिला उद्ध्वस्त केली.
आगीची तिबेटी कथा
एकच भाग उरला
आगीनंतर अनेक देशांतून सर्वांत विद्वान भिक्षू गोळा केले गेले. जे काही अजून आठवणीत होते, किंवा अजून ग्रंथांत होते, ते सगळे लिहून काढले गेले. बुद्धपक्ष राजे, दोन ब्राह्मण आणि अनेक श्रद्धाळू गृहस्थ यांनी आगीत भस्म झालेली मंदिरे पुन्हा बांधली. मग तारानाथ काय काय गमावले, त्याचा हिशेब मांडतात. महायानाचे पिटक एके काळी पंधरा भागांत माणसांपर्यंत पोचले होते. धर्माच्या आधीच्या दोन शत्रूंमुळे प्रत्येकी दोन भाग गेले, आणि एक भाग इतर कारणांनी. उरलेले नऊ भाग शत्रूंनी लावलेल्या आगीत नष्ट झाले. “आणि आता फक्त एकच भाग उरला आहे.” रत्नकूटाच्या हजार संग्रहांपैकी एकोणपन्नास टिकले आहेत. अवतंसकाच्या हजार विभागांपैकी अडतीस. ही कथा तारानाथ, ‘गेशिश्टे डेस बुद्धिस्मुस इन इंडिएन’, आंटोन शीफनर यांचे जर्मन भाषांतर (१८६९), विभाग १९, २० आणि ३७ यांवरून सांगितली आहे; १६०८ हे वर्ष शीफनर यांच्या प्रस्तावनेतून (आमचे भाषांतर). मंदिर बांधणाऱ्या मंत्र्याचे नाव ककुदसिंह; ते दोन ब्राह्मण म्हणजे शंकु आणि बृहस्पती. पाण्याने वाचवलेले ग्रंथ तंत्रांच्या पाच प्रमाणभूत विभागांचे होते; किंवा, काहींच्या मते, फक्त ‘गुह्यसमाज’. महासमाजाच्या हजार विभागांपैकी नऊ उरल्याचे तारानाथ सांगतात. बुद्धपक्ष राजांनी सूत्रे शिकवण्यासाठी भिक्षू चीनला पाठवले होते, आणि त्याबदल्यात त्यांना शंभर माणसांच्या ओझ्याइतके सोने मिळाले. भाषांतरासोबत छापलेल्या प्रस्तावनेत वासिल्येव असंगांच्या आधीच्या काळातल्या तारानाथांच्या दंतकथांबाबत अत्यंत सावध राहायला सांगतात, आणि तारानाथ नालंदेशी जोडत असलेल्या कथांवर शंका घेतात.