भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
“बिहार”ची लूट
दोनशे घोडेस्वार
मुहम्मद बख्तियार त्या मुलखात छापे घालत असे, “आणि अखेर त्याने बिहारच्या तटबंदीच्या शहरावर हल्ला योजला.” चिलखत घातलेले दोनशे घोडेस्वार घेऊन तो किल्ल्याच्या वेशीपाशी गेला, आणि अचानक त्या ठिकाणावर तुटून पडला. इतिहासकार मिन्हाज-उस-सिराज याला ही हकीकत तिथे हजर असलेल्या एका माणसाकडून मिळाली. फरगानाचे दोन विद्वान भाऊ मुहम्मदच्या पदरी सैनिक होते. त्यांच्यापैकी एक, समसामुद्दीन, मिन्हाजला हिजरी ६४१ मध्ये लखनावतीला भेटला. ते वेशीपाशी पोचले आणि त्यांनी हल्ला सुरू केला, तेव्हा मुहम्मदने वेशीच्या दिंडी दरवाजातून स्वतःला आत झोकून दिले. त्यांनी किल्ला घेतला, आणि मोठी लूट मिळवली. हा इतिहासकार त्या जागेला “बिहार”चे तटबंदीचे शहर म्हणतो. नालंदेचे नाव तो कुठेच घेत नाही. बिहार नावाचे एक नगर नालंदेपासून फार दूर नाही. आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या मते नालंदा हे असे नगर होते, “ज्यात सगळ्या भारतातला सर्वांत प्रसिद्ध विहार होता.”
“बिहार”ची लूट
ग्रंथांचा किल्ला
“त्या ठिकाणचे बहुतेक रहिवासी ब्राह्मण होते, आणि त्या सगळ्या ब्राह्मणांची डोकी मुंडलेली होती; आणि त्या सगळ्यांना ठार मारले गेले.” तिथे पुष्कळ ग्रंथ होते. त्या ग्रंथांत काय आहे, ते सांगू शकतील अशा हिंदूंना जेत्यांनी बोलावणे धाडले. पण “सगळेच्या सगळे हिंदू मारले गेले होते.” ग्रंथांत काय आहे, ते अखेर त्यांना कळले. तेव्हा असे आढळले, “की तो सगळा किल्ला आणि शहर म्हणजे एक विद्यालय होते”. आणि “हिंदवी भाषेत विद्यालयाला बिहार म्हणतात.” नंतरची एक बखर, ‘जुब्दत-उत-तवारीख’, बहुतेक बाबतींत मिन्हाजचे शब्द जसेच्या तसे उतरवते. ती सांगते, ग्रंथांत लिहिले होते, की त्या जागेला “विद्यालय म्हणत, पण खरे पाहता तो एक बौद्ध विहार होता.” संस्कृतातून आलेल्या शब्दांत फारसी भाषा पुष्कळदा व ऐवजी ब लिहिते: “बिहार किंवा विहार”. आणि कनिंगहॅम यांच्या मते बिहार नगराचे नावच दाखवते, की ते “एके काळी कुठल्या तरी प्रसिद्ध बौद्ध विहाराचे स्थान असले पाहिजे.”
“बिहार”ची लूट
ओतंतपुरी
तारानाथ यांचा भारतातल्या बौद्ध धर्माचा तिबेटी इतिहास १६०८ मध्ये लिहिला गेला. तो या विजयाची हकीकत वेगळ्याच प्रकारे सांगतो, आणि ती सेन राजांच्या काळात ठेवतो. त्या राजांच्या काळात ओतंतपुरी आणि विक्रमशिला इथे काही काळ एक प्रकारचा किल्ला उभारला गेला. त्यांच्या रक्षणासाठी काही सैनिक ठेवले गेले. मग गंगा आणि यमुना यांच्या मधल्या प्रदेशात एक तुरुष्क राजा उदयाला आला. आपले दूत म्हणून काम करणाऱ्या भिक्षूंच्या मार्फत तो इतर लहान तुरुष्क राजांना जाऊन मिळाला, आणि त्याने सगळा मगध देश जिंकला. ओतंतपुरीत त्याने पुष्कळ भिक्षूंना ठार मारले, आणि ओतंतपुरी आणि विक्रमशिला दोन्ही उद्ध्वस्त केली. ओतंत विहाराच्या जागी ताजिकांचा एक किल्ला बांधला गेला.
“बिहार”ची लूट
सत्तर श्रोते
अशा या दोन हकीकती एकमेकांशेजारी उभ्या आहेत. मिन्हाज “बिहार”च्या तटबंदीच्या शहराचे नाव घेतो; मुहम्मद हिजरी ५८९ मध्ये “बिहार”हून पुढे निघाला, असा मिन्हाजचे भाषांतरकार एच. जी. रॅव्हर्टी यांचा हिशेब आहे. तारानाथ ओतंतपुरी आणि विक्रमशिला यांची नावे घेतात, आणि काळ सेन राजांचा सांगतात. त्यांच्या हकीकतीत विद्वान चोहीकडे पांगले. पंडित शाक्यश्री पूर्वेकडे गेले, आणि तीन वर्षांनी तिबेटला पोचले. रत्नरक्षित नेपाळला गेले. इतर कोणी नैऋत्येकडे, कोणी दूर दक्षिणेकडे, कोणी पूर्वेकडच्या देशांत पळून गेले. मगधात धर्म जणू विझून गेला. नंतरच्या सेन राजांच्या हाती फारशी सत्ता नव्हती; ते तुरुष्कांकडून आज्ञा घेत. तरीही त्यांच्यापैकी एक, बुद्धसेन, यांच्या काळात थोर पंडित राहुलश्रीभद्र नालंदेत राहत होते. त्यांच्यापाशी धर्माचे सुमारे सत्तर श्रोते होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मिन्हाज-उस-सिराज, ‘तबकात-ए-नासिरी’, एच. जी. रॅव्हर्टी यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८१), पृष्ठे ५५१-५५३, रॅव्हर्टी यांच्या टिपांसह; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३६-३९; ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड २० (१९२९-३०), संपादक हीरानंद शास्त्री, पृष्ठ ४१, टीप ६; आणि तारानाथ, ‘गेशिश्टे डेस बुद्धिस्मुस इन इंडिएन’, आंटोन शीफनर यांचे जर्मन भाषांतर (१८६९), विभाग ३७ (आमचे भाषांतर). रॅव्हर्टी यांच्या टिपा आणखी सांगतात, की मुहम्मदने “त्या भागातल्या काफिरांची मोठी कत्तल करून बिहारचा मुलूख जिंकला”. ‘जुब्दत’ म्हणते, ग्रंथांचा अर्थ समजावून सांगणारे हिंदू सापडले. तारानाथ हा विजय राथिक राजांच्या मृत्यूनंतर, आणि लवसेन यांच्या राज्यातल्या काही शांततेच्या वर्षांनंतर ठेवतात. आणि ते सांगतात, की त्या सेन राजांपैकी शेवटच्या राजांनंतर सुमारे शंभर वर्षांनी चगलराज यांनी नालंदेतल्या मंदिरांचा मोठा सन्मान केला.