भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
बुकानन बडगावात
विटांचा राजवाडा
बडगाव गावाच्या दक्षिणेला, बिहारच्या पश्चिमेला सुमारे सात मैलांवर, “अवशेषांचा एक प्रचंड ढिगारा” पसरलेला होता. ते बांधणारे लोक “उघडच बौद्ध होते”. पण ते कोण होते, हे डॉ. फ्रान्सिस बुकानन यांना कुणीच सांगू शकले नाही. ब्रिटिश हिंदुस्थानच्या पूर्वेकडच्या प्रदेशांची सांख्यिकी पाहणी करायला ते तिथे आले होते. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या डायरेक्टरांनी ७ जानेवारी १८०७ रोजी ही पाहणी करायचा हुकूम दिला होता. सात वर्षे बुकानन हे काम करत राहिले. पुढे १८३८ मध्ये माँटगोमेरी मार्टिन यांनी त्यांची कागदपत्रे प्रसिद्ध केली. त्या अवशेषांत त्यांना विटांच्या अनेक भिंतींचे पाये दिसले. त्यांतून शंकूसारखे ढिगारे वर आले होते; ती पूर्वीची मंदिरे असावीत, असे दिसत होते. सगळ्यांत नजरेत भरणारी होती एक प्रचंड लांबलचक इमारत. ती सुमारे २,००० फूट लांब होती, आणि सात चौकांभोवती बांधलेली होती. “हा आंध्र राजांचा राजवाडा होता, याविषयी फारशी शंका नाही, असे मला वाटते.” त्या राजवाड्याविषयी ते लिहितात: “कित्येक युगे ही विटांची खाण बनली आहे, आणि नासधूस झपाट्याने चालूच आहे; तरीही अजून पुष्कळ विटा शिल्लक आहेत.”
बुकानन बडगावात
बुद्ध आणि एक देवी
त्या लांब इमारतीच्या पूर्वेला आणखी अवशेष होते. ती मुख्य दरबारी लोकांची घरे असावीत, असे त्यांनी मानले. त्यांतही मंदिरे उभी होती; तोवर ती शंकूसारखे ढिगारे झाली होती. सगळ्यांत मोठ्या ढिगाऱ्यापाशी दोन फार मोठ्या मूर्ती होत्या: एक बुद्धांची, आणि दुसरी दोन सिंहांनी तोलून धरलेल्या एका स्त्रीची. आणखी उत्तरेला एका शस्त्रधारी देवीची मोठी मूर्ती होती. तिला अनेक हात होते, आणि तीन मस्तके; त्यांतले एक डुकराचे. त्यांच्या वाटेवर दुसरीकडे, एका लागवडीखालच्या मैदानाच्या मधोमध, ग्रॅनाइटचा एक मोठा स्तंभ आडवा पडलेला होता. तो एकाच दगडाचा होता, साडेत्रेपन्न फूट लांब. एक ब्राह्मण पुजारी पूजेची वस्तू म्हणून त्याची देखभाल करत होता. स्तंभात दोन खळगे होते. दोन अनामिक देवांनी तो नेपाळहून आणला, आणि हे खळगे त्यांच्या मस्तकांच्या खुणा, असे दाखवले जात होते. बुकानन यांचा स्वतःचा तर्क वेगळा होता: हा स्तंभ याच अवशेषांकडे निघाला होता. तो बहुधा बराबरच्या डोंगरांत घडवला गेला असावा, आणि “कुंडिलपूरच्या वाटेवर इथवर” आणला गेला असावा. त्या अवशेषांना कुंडिलपूर म्हणत. पण इतका प्रचंड दगड केवळ माणसांच्या हातांनी हलवणे फार जड गेले. ज्या “जुलमी राजा”ने तो आपल्या देवाला अर्पण करायचा ठरवला होता, त्याच्या सत्तेलाही ते पेलले नाही.
बुकानन बडगावात
कुणाचे हे अवशेष?
सगळे लोक या अवशेषांना कुंडिलपूर म्हणत. आणि सगळे ते एका मगराजांचे मानत; बिहारचा किल्ला त्याच राजांनी बांधला होता. बुकानन यांना ते “फार बलाढ्य राजे होते” असे दिसले, आणि “सगळे ज्यांचे श्रेय या मगराजांना देतात”, ते अवशेष “थक्क करणाऱ्या आकाराचे” होते. बिहार शहरात मात्र त्यांना कोरीव दगड फारच थोडे दिसले. त्यांची खात्री होती, बिहार हा त्या थोर राजांचा भक्कम ठाणे होते; तिथे ते आपला खजिना आणि कागदपत्रे ठेवत. पण राहत ते बडगावात. आणि मगराजा म्हणजे एक राजा नव्हे, तर एक राजवंश, असे बुकानन यांनी ठरवले: बहुधा आंध्र राजे. बिहारच्या एका विद्वान जैन धर्मगुरूंनी मात्र वेगळीच हकीकत सांगितली. ते म्हणाले, ही जागा राजा श्रेणिक आणि त्यांच्या पूर्वजांचे निवासस्थान होती. ते आसपासच्या मुलखाचे छोटे राजे होते, आंध्रांच्या सहा-सात शतके आधीचे. श्रेणिकांच्या काळात बहुतेक लोक बुद्धांची उपासना करत. त्या धर्मगुरूंच्या सांगण्याप्रमाणे, श्रेणिकांनी स्वतः एकच मंदिर बांधले; ते महावीरांचे लाडके शिष्य गौतम यांचे.
बुकानन बडगावात
काफिर म्हणून तिरस्कार
त्या धर्मगुरूंनी त्या जागेच्या सगळ्या मूर्ती आणि सगळे अवशेष आपले मानले नाहीत. ते म्हणाले, ते “या काफिरांचे” आहेत. बडगावजवळची जैनांची एकमेव इमारत सुमारे २५० वर्षांपूर्वी एका व्यापाऱ्याने बांधली होती, असे त्यांनी सांगितले. गावाजवळ बुकानन यांनी जैनांचे एक छोटे मंदिर पाहिले. ते उघडच त्या अवशेषांवर बांधलेले होते. त्याचे दरवाजे इतके लहान होते, की आत रांगतच जावे लागे. बुकानन यांनी सगळे अवशेष मगराजांचेच मानले; आणि ते राजे बौद्धच असले पाहिजेत, असे त्यांचे मत होते. खरे तर, “‘मग’ आणि ‘काफिर’ हे शब्द आता सहसा एकाच अर्थाचे मानले जातात.” कुंडिलपूर, बडगाव, मगराजांचे निवासस्थान, आंध्र राजांचा राजवाडा: त्या जागेविषयी त्यांनी जे जे लिहिले, त्यात नालंदा हे नाव कुठेच येत नाही. ज्यांनी त्या प्रचंड इमारती उभ्या केल्या, त्यांचा “काफिर म्हणून तिरस्कार केला जातो”. आणि पुढे: “त्यांच्या नावांविषयीची कुठलीही परंपरा मला कळू शकली नाही.” ही कथा माँटगोमेरी मार्टिन, ‘द हिस्टरी, अँटिक्विटीज, टोपोग्राफी अँड स्टॅटिस्टिक्स ऑफ ईस्टर्न इंडिया’, खंड १ (१८३८), फ्रान्सिस बुकानन यांच्या पाहणीवरून: प्रस्तावना, पृष्ठे ९-१० (रोमन क्रमांक), आणि पृष्ठे २७-२८, ९४-९६, ९९-१०० यांवरून सांगितली आहे. मगराजे म्हणजे “खरे आंध्र”, हे बुकानन मेजर विल्फर्ड यांच्या मताप्रमाणे मानतात. ते जैन धर्मगुरू असेही सांगतात, की ख्रिस्तपूर्व ८०० मध्ये बिहार नगर एका छोट्या जैन सरदाराचे होते. आणि ती जागा पोम्पापुरी या नावानेही ओळखली जाते; श्रेणिकांच्या काळात तिचे नाव बहुधा तेच असावे, असे बुकानन मानतात.