भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
द्वारपालाचे प्रश्न
कठीण प्रश्न
नालंदेच्या महाविहाराच्या दारापाशी आलेल्या प्रत्येकाला आत जायला मिळत नसे. चीनहून तिथे आलेले ह्युएनत्संग हे सांगतात. बाहेरच्या प्रदेशांतून आलेल्यांना आत येऊन चर्चेत भाग घ्यायचा असला, तर “द्वारपाल काही कठीण प्रश्न विचारतो.” पुष्कळांना उत्तरे देता येत नसत, आणि ते परत जात. आत प्रवेश मिळण्यापूर्वी जुन्या आणि नव्या ग्रंथांचा सखोल अभ्यास झालेला असावा लागे. बाहेरून आलेल्यांना कठीण वादविवादात आपली योग्यता सिद्ध करावी लागे, आणि दहांपैकी सात-आठ जण त्यात हरत. उरलेले दोन-तीन मध्यम बुद्धीचे; शेवटी त्यांचेही काही चांगले होत नसे. सभेत वादविवादाची त्यांची पाळी आली, की त्यांची मानहानी ठरलेलीच; त्यांचे नाव धुळीला मिळे. अनेक नगरांतले विद्वान आपल्या शंका फेडायला, आणि वादविवादात लवकर नाव कमवायला, थव्याथव्यांनी नालंदेला येत. म्हणूनच काही लोक कोणताही हक्क नसताना स्वतःला नालंदेचे विद्यार्थी म्हणवत, आणि जिथे जात तिथे त्यामुळे मान मिळवत.
द्वारपालाचे प्रश्न
सकाळपासून रात्रीपर्यंत
सगळ्या विहाराभोवती विटांची भिंत होती, आणि एक दरवाजा आतल्या मोठ्या विद्यालयात उघडत असे. तिथले मनोरे आणि शिखरे टोकदार डोंगरमाथ्यांसारखी उंच गेली होती. तिथल्या वरच्या खोल्या ढगांच्याही वर गेल्या होत्या. तिथे किती जण राहत? यात्रेकरू सांगतात, कित्येक हजार भिक्षू. ह्वुई ली यांनी लिहिलेल्या या यात्रेकरूंच्या चरित्रात त्यांची संख्या “नेहमी १०,००० पर्यंत पोचते.” नालंदेत दहा वर्षे राहिलेल्या इत्सिंग यांनी भिक्षू ३,००० हून अधिक मोजले. तिथले नियम कडक होते, आणि ते सगळ्यांना पाळावे लागत. “सकाळपासून रात्रीपर्यंत ते चर्चेत गढलेले असतात.” वृद्ध आणि तरुण एकमेकांना मदत करत. त्रिपिटकातल्या प्रश्नांवर चर्चा करू न शकणाऱ्यांना फारसा मान नसे; ते लाजेने तोंड लपवत. रोज प्रवचनासाठी सुमारे शंभर व्यासपीठे मांडली जात, आणि कोणताही विद्यार्थी “क्षणभरही” प्रवचन चुकवत नसे. चरित्रकार पुढे सांगतात, की सातशे वर्षांत एकाही भिक्षूने नियमांविरुद्ध बंड केले नव्हते.
द्वारपालाचे प्रश्न
एक बाग आणि सुमारे शंभर गावे
विहार ज्या जमिनीवर उभा होता, ती एकेकाळी एक बाग होती. पाचशे व्यापाऱ्यांनी ती बुद्धांसाठी विकत घेतली: यात्रेकरूंच्या वृत्तांतात दहा कोटी सुवर्णमुद्रांना, त्यांच्या चरित्रकारांच्या वृत्तांतात दहा लाखांना. ह्युएनत्संगांच्या काळी त्या देशाचे राजे भिक्षूंचा आदर करत. त्यांनी सुमारे शंभर गावांचा महसूल विहाराला दिला होता. त्या गावांतले दोनशे गृहस्थ रोज कित्येकशे पिकुल तांदूळ, लोणी आणि दूध घेऊन येत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या गरजांसाठी कधी कोणापुढे हात पसरावा लागत नसे. चरित्रकारांच्या मते, त्यांच्या अभ्यासाला एवढी परिपूर्णता आली, ती यामुळेच. त्या सगळ्यांच्या अग्रस्थानी होते शीलभद्र. सूत्रांचे आणि शास्त्रांचे सगळे संग्रह अभ्यासून समजून घेतलेले तेच एकटे होते. त्यांचे सद्गुण आणि त्यांचे मोठे वय, यांमुळे संघाचे प्रमुख म्हणून त्यांना मानले जाई. आदरापोटी भिक्षू त्यांना त्यांच्या नावाने हाक मारत नसत.
द्वारपालाचे प्रश्न
चीनहून आलेले
अशा शीलभद्रांकडे ह्युएनत्संग आले. दोनशे भिक्षू आणि हजारेक उपासक ध्वज, छत्रे, फुले आणि सुगंधी द्रव्ये घेऊन त्यांना नालंदेत घेऊन आले. अध्यक्ष भिक्षूंच्या शेजारी त्यांच्यासाठी आसन मांडले गेले. आणि घोषणा झाली, की विहारात जे जे आहे, ते इतरांप्रमाणे त्यांच्याही वापरासाठी आहे. वीस विद्वान त्यांना शीलभद्रांकडे घेऊन गेले. इतरांबरोबर ह्युएनत्संगही त्यांना वंदन करायला आत गेले. पूर्ण विधीने आदर व्यक्त केला गेला: गुडघे टेकून, वृद्ध गुरूंच्या पायाचे चुंबन घेऊन, मस्तक जमिनीला टेकवून. ते कुठून आले, असे विचारल्यावर ह्युएनत्संग म्हणाले, योगशास्त्र शिकायला ते चीन देशातून आले आहेत. शीलभद्रांचे डोळे पाण्याने भरले. त्यांनी आपल्या भावंडाचे पुत्र बुद्धभद्र यांना जमलेल्यांना एक स्वप्न सांगायला सांगितले. तीन वर्षांपूर्वी वेदना इतक्या असह्य झाल्या होत्या, की शीलभद्रांना जीवनाचाच वीट आला होता; उपाशी राहून देह सोडावा, असे त्यांना वाटत होते. स्वप्नात तीन बोधिसत्त्वांनी त्यांना सांगितले, वेदना सोसा आणि शिकवा; कारण “चीन देशातले एक भिक्षू” त्यांच्याकडे शिकू इच्छितात. तेव्हापासून त्यांच्या वेदना थांबल्या. शीलभद्रांनी विचारले, ह्युएनत्संग किती काळ प्रवास करत आहेत? तीन वर्षे, ह्युएनत्संगांनी उत्तर दिले. स्वप्न खरे ठरले, आणि शीलभद्रांनी त्यांना आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले. त्यांच्या स्वागताची पूर्ण कथा ‘प्राचीन भारताच्या कथा’मध्ये सांगितली आहे.
द्वारपालाचे प्रश्न
दारावरचे चाळीस सिद्धांत
एकदा लोकायत पंथाचा एक ब्राह्मण नालंदेच्या भिक्षूंशी वाद घालायला आला. त्याने चाळीस सिद्धांत लिहून मंदिराच्या दारावर टांगले. तो म्हणाला, “आतल्यांपैकी कोणी हे सिद्धांत खोडून काढले, तर त्याच्या विजयाचा पुरावा म्हणून मी माझे मस्तक देईन.” कित्येक दिवस गेले; कोणी उत्तर दिले नाही. मग ह्युएनत्संगांनी आपल्या निवासातून एका सेवकाला पाठवले: तो कागद ओढून काढायचा, फाडून तुकडे करायचा, आणि पायाखाली तुडवायचा. ब्राह्मणाने संतापून विचारले, “तू कोण?” यात्रेकरूंचा तो माणूस म्हणाला, “मी महायानदेवांचा सेवक.” यात्रेकरूंची कीर्ती ब्राह्मणाने फार पूर्वीपासून ऐकली होती. तो ओशाळला, आणि आत जाऊन वाद घालायचे धाडस त्याला झाले नाही. शेवटी यात्रेकरूंनी त्याच्याशी सविस्तर वाद घातला; ब्राह्मण गप्प झाला, त्याला उत्तर देता आले नाही. तो उठला आणि म्हणाला, “मी हरलो; आधी ठरल्याप्रमाणे वागायला मी तयार आहे.” ह्युएनत्संगांनी त्याचे मस्तक घेतले नाही. ते म्हणाले, “आम्ही शाक्यपुत्र माणसांचे प्राण घेणे हे आमचे ध्येय मानत नाही.” त्याऐवजी त्यांनी ब्राह्मणाला आपला सेवक केले. पुढे त्याला मुक्त केले. तो ब्राह्मण पूर्व भारतातल्या कामरूपला गेला, आणि तिथल्या कुमारराजांना त्याने यात्रेकरूंच्या थोर गुणांविषयी सांगितले. राजांनी लगेच त्यांना बोलावणे पाठवले.
द्वारपालाचे प्रश्न
अंगणांत बांधलेल्या म्हशी
ह्युएनत्संगांनाही एक स्वप्न पडले. त्यांनी पाहिले, नालंदेच्या सगळ्या खोल्या आणि अंगणे ओस पडली आहेत, घाणीने भरली आहेत. तिथे एकही भिक्षू नव्हता; फक्त म्हशी बांधलेल्या होत्या. ते बालादित्य राजांच्या सभागृहाच्या पश्चिम दरवाजातून आत आले. चार मजली मंडपाच्या माथ्यावर सोनेरी रंगाची एक गंभीर, प्रभावी व्यक्ती उभी होती, आणि सगळी जागा दिव्य प्रकाशाने भरून गेली होती. ह्युएनत्संगांना त्यांच्याजवळ वर चढून जावेसे वाटले, पण वाट सापडेना. त्यांनी विनवले, खाली हात देऊन मला वर उचलून घ्या. उत्तर आले, “मी मंजुश्री बोधिसत्त्व; तुमचे कर्म अजून तेवढा अधिकार देत नाही.” मग त्या सोनेरी व्यक्तीने विहाराबाहेर निर्देश केला: “ते पाहिलेत?” ह्युएनत्संगांनी पाहिले: एक भयंकर आग गावे आणि नगरे जाळून राख करत होती. मंजुश्री म्हणाले, “तुम्ही लवकर परत जावे; कारण दहा वर्षांनी शीलादित्य राजे निधन पावतील. भारत उद्ध्वस्त होईल, बंडाळी माजेल, दुष्ट माणसे एकमेकांची कत्तल करतील.” आणि मग: “माझे हे शब्द लक्षात ठेवा!” एवढे बोलून ते अंतर्धान पावले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १६७-१७२; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठे १०५-११३, आणि पुस्तक ४, पृष्ठे १५४-१५५, १६१-१६५; आणि इत्सिंग, ‘अ रेकॉर्ड ऑफ द बुद्धिस्ट रिलिजन’, जे. ताकाकुसु यांचे भाषांतर (१८९६), प्रकरण १०, पृष्ठ ६५, आणि प्रस्तावना, पृष्ठे ३२-३३ (रोमन क्रमांक). ‘लाइफ’ निळ्या कमळांच्या तळ्यांचे आणि चार मजली अंगणांचे वर्णन करते; आणि पन्नास संग्रहांचे विवरण करू शकणारे कदाचित दहा जण होते, त्यांत ह्युएनत्संगही होते, असे सांगते. ह्युएनत्संग विद्यालयाच्या थोर आचार्यांची नावे देतात: धर्मपाल, चंद्रपाल, गुणमती, स्थिरमती आणि इतर. शीलभद्रांच्या स्वप्नातले तीन बोधिसत्त्व होते मंजुश्री, अवलोकितेश्वर आणि मैत्रेय. बील यांच्या इंग्रजीत गुडघे टेकून केलेले वंदन “मुख्य दानाधिकाऱ्या”च्या नावावर आहे. इत्सिंग विहाराची गावे २०० हून अधिक सांगतात. ‘लाइफ’प्रमाणे ह्युएनत्संगांना राहायला जागा मिळाली; रोज फळे, सुका मेवा, कापूर आणि महाशाली तांदूळ मिळत; आणि बसायला एक हत्ती.