भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
रक्ताने ओली जमीन
राजगीरच्या बरोबर उत्तरेला सात मैलांवर बडगाव गाव आहे. त्याच्या भोवती प्राचीन तळी आणि पडके ढिगारे आहेत. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी १८६१-६२ मध्ये त्याची पाहणी केली. त्यांनी पाहिलेल्या कुठल्याही ठिकाणापेक्षा इथली शिल्पे त्यांना अधिक सुंदर आढळली, आणि संख्येनेही अधिक. जगदीशपूरच्या ढिगाऱ्यावर, एका भव्य कडुनिंबाखाली, अनेक मूर्ती गोळा करून ठेवल्या होत्या. त्यांतली एक त्यांना आढळलेले सर्वांत सुंदर आणि सर्वांत मोठे शिल्प होते. त्यात बुद्धगयेच्या बोधिवृक्षाखाली तपस्वी रूपात बसलेले बुद्ध होते. त्यांच्याभोवती भयंकर राक्षस आणि मोहक स्त्रिया होत्या; सगळे वेगवेगळ्या प्रकारे त्यांचे लक्ष विचलित करू पाहत होते. ती शिळा १५ फूट उंच होती. बुकानन यांनी तिचे एक मोठे चित्र दिले होते. गावकरी त्या मूर्तीची पूजा करत. रोज ते तिच्या कपाळाला आणि नाकाला शेंदूर फासत, आणि तोंडावर दूध ओतत. दुधाचा नैवेद्य फार प्रभावी मानला जाई; पण सगळ्यांत प्रिय नैवेद्य म्हणजे बकरा. “मी गेलो, तेव्हा नुकत्याच बळी दिलेल्या एका बकऱ्याच्या रक्ताने जमीन अजून ओली होती.”
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
कुठलीही शंका नाही
हे अवशेष कसले? ब्राह्मणांकडे उत्तर होते: हे कुंडिलपूर, कृष्णांच्या पत्नींपैकी एक, रुक्मिणी यांचे जन्मनगर. कनिंगहॅम यांना याविषयी शंका होती. रुक्मिणी या विदर्भाच्या, म्हणजे वऱ्हाडच्या, भीष्म राजांच्या कन्या. ब्राह्मणांनी ‘बेरार’ म्हणजे वऱ्हाड, आणि अवघ्या सात मैलांवरचे बिहार, यांची गल्लत केली असावी, असे त्यांना वाटले. आणि ते एवढ्यावरच थांबले नाहीत: “बडगावचे हे अवशेष नालंदेचेच आहेत, हे मी कुठलीही शंका उरणार नाही अशा रीतीने दाखवू शकतो. नालंदा म्हणजे सगळ्या भारतातले बौद्ध विद्येचे सर्वांत प्रसिद्ध केंद्र.” त्यांचे पुरावे जुन्या ग्रंथांतले होते. नालो नावाच्या वाडीत आलेले फाहियान, आणि नालंदेचे बारकाईने वर्णन करणारे ह्युएनत्संग, या दोघांनीही राजगृहापासूनचे तिचे अंतर दिले होते. सिलोनच्या पाली इतिहासग्रंथांनीही ते दिले होते. प्रत्येक अंतर बडगावशी जुळते. ह्युएनत्संगांची दोन अंतरे मात्र रस्त्याने मोजली, आणि जुन्या तटबंदीच्या सगळ्यांत उत्तरेकडच्या टोकापासून मोजली, तरच जुळतात. “आणि शेवटी, मला त्याच जागी सापडलेल्या दोन शिलालेखांत त्या जागेलाच नालंदा म्हटले आहे.” कपटिया नावाच्या वाडीतल्या एका छोट्या मंदिरात त्यांना वागीश्वरीची एक फार चांगली मूर्ती सापडली. तिच्यावर “दोन ओळींचा एक महत्त्वाचा लेख होता, आणि तो त्या जागेचे नाव नालंदा देतो”. तो लेख “सार्वभौम राजे श्री गोपालदेव” यांच्या कारकिर्दीच्या पहिल्या वर्षातला होता. “हा पुरावा निर्णायक वाटतो.”
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
यात्रेकरूंचा नकाशा
कनिंगहॅम यांना हे अवशेष ह्युएनत्संगांच्या वर्णनाशी “अगदी बारकाईने” जुळताना दिसले. त्या वृत्तांताप्रमाणे ते एकेक ढिगारा पाहत गेले. उंच शंकूसारख्या ढिगाऱ्यांची एक रांग म्हणजे विहाराच्या प्रचंड मंदिरांचे अवशेष होते. जिथे मोठा विहार उभा होता, तिथे तोवर विटांच्या ढिगाऱ्यांमध्ये चौकोनी तुकड्यांत शेते झाली होती. ती म्हणजे एकाच कुंपणाच्या आत असलेल्या, ह्युएनत्संगांनी वर्णन केलेल्या सहा विहारांची अंगणे, असे त्यांनी मानले. ह्युएनत्संगांचे वर्णन विहाराच्या पश्चिम भिंतीच्या अगदी बाहेरच्या एका मंदिरापासून सुरू होते. जिथे बुद्ध तीन महिने राहिले, आणि देवांना धर्म समजावून सांगितला, त्या जागी ते उभारले होते. मोठ्या ढिगाऱ्यांपैकी एक म्हणजे हेच मंदिर, असे कनिंगहॅम यांनी मानले, आणि तो ढिगारा खणला. त्यांच्या उत्खननाने “एका मंदिराच्या सरळ भिंती उघड्या केल्या.” हे सगळे बांधले केव्हा? फाहियान आधी आले होते. ते एवढेच सांगतात, की ते नालो वाडीत आले, “जिथे सारिपुत्र जन्मले.” बालादित्य राजांचे ३०० फूट उंच मंदिर तेव्हा उभे असते, तर त्यांनी त्याची दखल घेतली नसती, हे “जवळजवळ अशक्य” असे कनिंगहॅम यांना वाटले. म्हणून ही मंदिरे आणि विहार बहुधा त्या दोघांच्या भेटींच्या मधल्या काळातले असावेत, असे त्यांनी ठरवले: इ.स. ४२५ ते ६२५.
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
लोखंडाने जखडलेले दगड
यांतल्या काही वास्तू कुणी उद्ध्वस्त केल्या, याविषयी कनिंगहॅम यांचे स्वतःचे मत होते. मोठ्या ढिगाऱ्याभोवतीच्या चौथऱ्यावर त्यांना गडद निळ्या दगडाच्या अनेक छोट्या स्तूपांचे अवशेष सापडले. त्यांचे कोरीव काम अजूनही चांगल्या स्थितीत होते: सगळ्या आकारांच्या बुद्धांच्या रांगांमागून रांगा. प्रत्येक स्तूप वेगवेगळ्या दगडांचा बांधलेला होता. बांधणाऱ्यांच्या सोयीसाठी दगडांवर क्रमांक घातलेले होते, आणि ते लोखंडाने एकमेकांशी जखडलेले होते. “कितीही काळ लोटला, किंवा भूकंप झाला, तरी या छोट्या वास्तू नष्ट झाल्या नसत्या. लोखंडाने जखडलेल्या दगडांच्या त्यांच्या भरीव भिंती फक्त द्वेषी ब्राह्मणांच्या विध्वंसक संतापापुढेच ढासळल्या असतील.” त्यांनी एक स्तूप पुन्हा जोडून पाहायचा प्रयत्न केला. पण लवकरच त्यांच्या लक्षात आले, की अनेक तुकडे गहाळ आहेत. गावातल्या मंदिरांभोवती आणि जैन मंदिराभोवती नीट शोध घेतला, तर एखादा पूर्ण स्तूप अजूनही मिळू शकेल, असे त्यांना वाटत होते. तो “कलकत्त्याच्या संग्रहालयाची एक अतिशय लक्षवेधी आणि शोभिवंत भर” ठरेल.
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
बिहारची विटांची खाण
१८७२ पर्यंत ए. एम. ब्रॉडली लिहू शकले, की ही जागा मोठ्या नालंदा विहाराचीच, हे “कुठल्याही शंकेपलीकडे” ठरले आहे. १५ ऑक्टोबर १८७१ रोजी ते तिथल्या मधल्या ढिगाऱ्यापाशी आले. तो साठ फूट उंच होता, सगळ्यांत मोठा. त्यांना तो “खरोखरच एक छोटी टेकडी” वाटला. त्याच्यावर झाडी-झुडपे माजली होती; माथ्यावर एक खळगा होता, आणि पूर्वेच्या उतारावर आधीच्या एका खोदकामाच्या खुणा होत्या. विहाराभोवतीची भिंत कुठलीही खूण न ठेवता नाहीशी झाली होती. कितीही कसून शोधले, तरी मोठा दरवाजा सापडला नाही. “बुरगाव शतकानुशतके बिहारची विटांची खाण बनले आहे.” गावच्या जमीनदाराने त्याच्या विटांनी दोन मोठी घरे बांधली होती; त्यांतले एक तीन मजली. गावातल्या प्रमुख “रयतां”चीही विटांची घरे होती. त्या मोठ्या विटा ब्रॉडली यांना बडगावच्या नव्या जैन मंदिरात आणि त्याच्या बागेच्या भिंतीत दिसल्या; सिल्हाओच्या मशिदीत आणि व्यापाऱ्यांच्या घरांतही. आणि फक्त विटाच गेल्या नव्हत्या. दारांवरच्या अप्रतिम कोरीव तुळया आणि खांब मुसलमानांच्या कबरी आणि दर्गे सजवायला गेले होते. “विलक्षण सुंदर” असा एक दरवाजा तोवर बिहारमधल्या शाह अहमद चरमपोश यांच्या दर्ग्याचे प्रवेशद्वार बनला होता.
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
हजार मजूर
त्याच दिवशी, १५ ऑक्टोबरला, ब्रॉडली यांनी १,००० मजूर लावून त्या मोठ्या मधल्या ढिगाऱ्याचे खोदकाम सुरू केले. मजुरांनी झाडी साफ केली, आणि २५ तारखेपर्यंत न थांबता काम केले. त्यांनी फरसबंदी केलेले एक अंगण उघडे केले; त्याच्याभोवती दालने आणि इमारती होत्या. अंगणाच्या मधोमध एक प्रचंड मंदिर उभे होते, चार-पाच टप्प्यांचे. त्याच्या विटा इतक्या जवळजवळ बसवलेल्या होत्या, की मधला चुना जेमतेम दिसत होता. ब्रॉडली यांच्या मते, चौदाशे वर्षांपूर्वी ह्युएनत्संगांनी पाहिले, तेव्हा पहिले दोन टप्पे जसे होते, तसेच ते तेव्हाही जवळजवळ अखंड होते. अंगणाच्या पश्चिमेला मोठे प्रवेशद्वार होते. त्यांनी ते अखंड उघडे केले. ते “माझ्या गैरहजेरीत मजुरांनी पाडून टाकले; मला सगळी वास्तूच बिहारला न्यायची आहे, असे त्यांना वाटले.” आतल्या एका दालनात त्यांना काळ्या बेसॉल्टच्या एका देखण्या सिंहासनावर बसलेली, चार फूट उंच, शिर नसलेली बुद्धमूर्ती सापडली. ढिगाऱ्यांच्या मधल्या जागेत त्यांनी आठ दालने शोधून काढली; त्यांना प्रवेशद्वारे आणि खांब होते, पण मूर्ती नव्हत्या. ह्युएनत्संगांनी वर्णन केलेले ते “वादसभांचे मंडप”, असे त्यांनी मानले.
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
सापडले की रचले?
ब्रॉडली यांनी जे सांगितले, त्यावर सगळ्यांचा विश्वास बसला नाही. जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांनी त्यांचा नकाशा आणि त्या इमारतीचे त्यांनी काढलेले चित्र तपासले. त्यांना आढळले, की या दोन्हींतून “त्यांना काय सापडले, आणि त्यांनी काय रचले”, ते समजणे शक्य नाही. नंतर त्यांना मिळालेले एक छायाचित्रच दाखवायला पुरेसे होते, की “मि. ब्रॉडली यांची चित्रे किती पूर्णपणे निरुपयोगी आहेत.” तिथे आणखी एकांनी खोदकाम केले होते. पुढे सरकारच्या हुकमावरून कॅप्टन मार्शल यांच्या देखरेखीखाली त्या मोठ्या ढिगाऱ्याचे उत्खनन झाले. ते १८७१ मध्ये झाले; आणि मार्शल आणि ब्रॉडली यांनी एकाच जागी खोदले का, ते फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांना सांगता आले नाही. मार्शल यांना आतली खोली असलेले एक मंदिर सापडले, आणि एका पीठाचे अवशेष; पण कुठल्याही मूर्तीची खूण नव्हती. फुटक्या मूर्तींचे तुकडे प्रवेशदालनात पडलेले होते. खोटा दरवाजा, “मूर्तींचे काढून नेले जाणे”, आणि नाहीसा झालेला गिलावा: मार्शल यांना या सगळ्यांतून एकच कहाणी दिसली. “मंदिराचे वैभव लयाला गेल्या”नंतरही ही इमारत वापरली गेली, आणि मग दुर्लक्ष आणि झीज यांमुळे ती ढासळली.
कनिंगहॅम यांना सापडलेली नालंदा
रुक्मिणी म्हणून पूजा
कनिंगहॅम यांनी “द्वेषी ब्राह्मणां”ना दोष दिला; ब्रॉडली यांनी मात्र अवशेषांचा अर्थ वेगळा लावला. बडगावात हिंदू आणि बौद्ध मूर्ती शेजारी शेजारी पडलेल्या होत्या. ब्रॉडली यांच्या मते तिथली शिल्पे “हिंदू धर्माच्या पक्षपात्यांनी बौद्ध धर्माचा बळाने पाडाव केला, या सिद्धांताला कुठलाही आधार देत नाहीत”. एके काळी हिंदू आणि बौद्ध दोघेही तिथल्या देवस्थानांत उपासना करत, असे त्यांचे मत होते. मग हिंदूंच्या अधिक बलवान श्रद्धेपुढे, “आणि कदाचित त्यांच्या अधूनमधूनच्या हल्ल्यांपुढे आणि छळापुढे”, बौद्धांची “मंदावलेली श्रद्धा” लोपली. आणि शेवटी हिंदूंची व्यवस्थाही “धार्मिक उदासीनता आणि मुसलमानी छळ” यांपुढे कोसळली. त्यांनी गावातल्या ब्राह्मणांना, म्हणजे चोवीस कुटुंबांना, त्या जुन्या परंपरेविषयी विचारले. जवळजवळ सगळ्यांनी सांगितले, बडगावच्या नैर्ऋत्येला अर्ध्या मैलावरचा जगदीशपूरचा पडका ढिगारा म्हणजे रुक्मिणींच्या वडिलांच्या राजवाड्याची जागा. ही परंपरा बिहार आणि ‘बेरार’ यांच्या गल्लतीतून आली, या कनिंगहॅम यांच्या मताशी ते सहमत होते: “ते बरोबर आहेत, याविषयी मला शंका नाही.” ब्रॉडली त्या जागी गेले. तिथे त्यांना माँटगोमेरी मार्टिन यांनी आपल्या ग्रंथात वर्णन केलेली आणि चित्रात दाखवलेली मोठी बुद्धमूर्ती सापडली. ब्रॉडली यांना ती मूर्ती “फार ओबडधोबड कोरलेली” वाटली, आणि मार्टिन यांचे चित्र “फार खुशामती”. “ही रुक्मिणींची मूर्ती आहे, असे मला गंभीरपणे सांगण्यात आले; आणि आजही तिची त्याच रूपात पूजा होते, हे निश्चित.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे २८-३६, आणि पृष्ठ ३३ वरची टीप; ए. एम. ब्रॉडली, ‘द रुइन्स ऑफ द नालंदा मॉनेस्टरीज ॲट बुरगाव’ (१८७२), पृष्ठे १, ५-११; आणि जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे १३०-१३१. ब्रॉडली बडगाव राजगीरच्या ईशान्येला सात मैलांवर ठेवतात. कनिंगहॅम बुद्धगयेच्या मंदिराशी असलेल्या साम्यावरून बालादित्यांचे मंदिर इ.स. ४५०-५५० मध्येही ठेवतात. ब्रॉडली यांच्या मते ते मंदिर किमान २०० फूट उंच होते; फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांच्या मते सुमारे ७० किंवा १०० फूट.