भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
महाविहाराची मुद्रा
रिकामी पीठे
अनेक शतके नालंदा हे सर्वांत प्रसिद्ध बौद्ध “विद्यापीठां”पैकी एकाचे स्थान होते. तिथे एका बोळाच्या भिंतीलगत पीठांची एक रांग होती. त्या पीठांचा अर्थ पहिल्यांदा ओळखला बाबू हरिदास दत्त यांनी. ते डॉ. डी. बी. स्पूनर यांचे मदतनीस होते. स्पूनर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या पूर्व विभागाचे अधीक्षक होते, आणि १९१६-१७ मध्ये तिथे उत्खनन करत होते. हरिदासांनी अंदाज केला, की एके काळी तो सगळा व्हरांडा मूर्तींनी भरलेला असावा. सुरुवातीला स्पूनर यांना ही आशा फारच धाडसी वाटली. दक्षिणेच्या टोकाला दोन मूर्ती अजून जागच्या जागी उभ्या होत्या. एक होती मोठी बोधिसत्त्वमूर्ती, फार वाईट रीतीने भंगलेली. दुसरा होता त्याहूनही मोठ्या एका मूर्तीचा खालचा, अभंग अर्धा भाग. ते व्हरांड्यापाशी पोचले, तेव्हा पीठे एकामागून एक पुढे चालूच राहिली. म्हणजे त्या मूर्ती खरोखरच एके काळी तिथे होत्या. पण हाय! “ही सगळी पीठे आम्हाला आता सापडली, तेव्हा रिकामी होती.” हरिदासांना त्यांचे बक्षीस मिळाले. पश्चिमेकडे कोपरा वळताच त्यांना एक छोटा कोनाडा दिसला. त्याच्याशेजारी कांस्याचा, किंवा कदाचित तांब्याचा, एक फार सुंदर स्तंभ पडलेला होता, चार फुटांहून उंच. तो कोनाड्याच्या माथ्यावरून खाली पडला असावा, असे दिसत होते. त्याच्या शिरोभागावर पहुडलेल्या हत्तीवर आयाळ असलेला सिंह उभा होता. स्पूनर यांच्या सगळ्या अनुभवात असा स्तंभ एकमेव होता.
महाविहाराची मुद्रा
एकावर एक तीन विहार
उत्खनन आदल्या वर्षी, १९१५-१६ मध्ये, सुरू झाले होते; तेव्हा अखेर रॉयल आशियाटिक सोसायटीने त्यासाठी पैसे दिले. त्या पहिल्या छोट्या हंगामात चाचणीचे चर खणण्यापलीकडे फारसा वेळ उरला नाही. त्यांत अतिशय नाजूक अशा एक-दोन छोट्या बुद्धमूर्ती सापडल्या, “आणि लेख असलेल्या असंख्य मुद्रा”. पण तेव्हाही हे उघड होते, की “इथली माती अनेक प्रकारच्या मोलाच्या वस्तूंनी खच्चून भरलेली आहे.” १९१६-१७ मध्ये स्पूनर यांनी एका विहाराच्या अंगणात खोल खणले. त्याच्या भिंती मोकळ्या करताना त्यांचे मजूर तीन वेगवेगळ्या फरसबंद्यांतून खाली गेले. कोठड्यांच्या जमिनी त्यांनी प्रत्येक वेळी थोड्या अधिक खोल कापल्या; तिथेही तीन पातळ्या दिसल्या. जी एक इमारत वाटत होती, ते प्रत्यक्षात एकावर एक बांधलेले तीन विहार होते. “युगामागून युगे ही जागा पुन्हा पुन्हा बांधली गेली होती.” मधल्या पातळीच्या जरा वर गोविंदचंद्र यांचे एक सोन्याचे नाणे सापडले; ते सुमारे १११२-११६० मधले होते. त्यावरून मधला विहार बाराव्या शतकातला असावा, असे सुचत होते; सिद्ध मात्र होत नव्हते. मग वरचे दोन विहार विशेष रस घेण्याजोगे नव्हते; ते फार नंतरचे होते. म्हणून ते खालच्या पातळ्यांकडे खणत गेले.
महाविहाराची मुद्रा
महाविहाराची मुद्रा
त्या हंगामात मुद्रा बऱ्यापैकी मिळाल्या. त्यांत एक प्रकार इतर सगळ्यांपेक्षा अधिक सापडला. त्या प्रकारच्या वीसहून अधिक मुद्रा, जवळजवळ नव्यासारख्या स्थितीत होत्या, आणि त्या सगळ्यांवर नालंदेचे नाव होते. प्रत्येक मुद्रा होती “श्री-नालंदा महाविहारातल्या आदरणीय भिक्षुसंघा”ची. त्या मुद्रा गोल होत्या. ठिपक्यांच्या नक्षीच्या एका ओळीवर धर्मचक्र होते. त्याच्या दोन्ही बाजूंना एकेक हरिण बसलेले होते; दोघांची मस्तके उंचावून चक्राकडे वळलेली. हे चिन्ह म्हणजे सारनाथच्या विहाराचे बोधचिन्ह. सारनाथ म्हणजे ते “मृगदाव”, जिथे गौतमांनी आपले धर्मकार्य सुरू केले; बौद्ध परिभाषेत, जिथे त्यांनी पहिल्यांदा धर्मचक्र फिरवले. सारनाथला हे चिन्ह अगदी समजण्याजोगे होते. स्पूनर यांनी लिहिले: “पण नालंदेने ते का उचलले, हे मला अजून कळलेले नाही.” दोघांमध्ये काही ना काही संबंध होता, हे स्पष्ट दिसते, असे त्यांना वाटले; त्याहून अधिक ते सांगू शकले नाहीत.
महाविहाराची मुद्रा
भिक्षू परत आले
आणि त्या रिकाम्या पीठांचे काय? स्पूनर यांचे उत्तर असे होते. सर्वांत जुना विहार मोडकळीला आला, आणि त्यात राहणारे भिक्षू दुसऱ्या कुठल्या तरी जागी गेले, “आपल्या मूर्ती बरोबर घेऊन.” त्यानंतर ती जागा बराच काळ तशीच पडून राहिली असावी, असे त्यांनी गृहीत धरले. वरची इमारत कोसळली, आणि तिच्या ढिगाऱ्याने व्हरांडा खोलवर गाडला गेला. नंतर पुन्हा कुणी तरी परत आले. जुन्या विहाराच्या भग्नावशेषांवर एक नवा विहार उभा राहिला; त्याची आतली भिंत ढिगाऱ्याच्या उतारालाच लागून बांधली गेली. कालांतराने तोही कोसळला, आणि जागा दुसऱ्यांदा ओस पडली. मग भिक्षू पुन्हा परत आले, आणि त्यांनी तिसरा विहार बांधला. आणि शेवटी, मध्ययुगातल्या वाटणाऱ्या कुठल्या तरी काळी, त्या तिन्हींच्या भग्नावशेषांवर चौथा विहार उभा राहिला; त्याच्या कोठड्या गवताच्या अगदी खाली होत्या. असे चार विहार होते. त्यांतला सर्वांत खालचा विहार तोच, ज्याचा व्हरांडा रिकामा होता. त्याच्याही खाली आणखी जुना एखादा होता का, ते त्यांना सांगता आले नाही. पण हे चार विहार “अनेक शतके या जागेत सतत, जरी अखंड नव्हे, वस्ती होती, हे सिद्ध करायला पुरेसे, आणि पुरेशाहून अधिक” आहेत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, वार्षिक अहवाल १९१५-१६, भाग १ (१९१७), पृष्ठे १२-१३; आणि डी. बी. स्पूनर, पूर्व विभागाचा वार्षिक अहवाल, १९१६-१७, भाग २, पृष्ठे ४०-४५. आर. डी. बॅनर्जी यांनी ती मोठी मूर्ती त्रैलोक्यविजयाची असल्याचे ओळखले. स्पूनर मुद्रेवरचा संस्कृत लेखही देतात, पण जुन्या छापात तो भाग खराब झाला आहे. वार्षिक अहवाल १९२४-२५ (१९२७), पृष्ठे ८२-८३ मध्ये जे. ए. पेज “आधीच्या वास्तूच्या भग्नावशेषांवर एकामागून एक उभारलेल्या वास्तू” हे सगळ्या जागेचे एक वैशिष्ट्य म्हणून सांगतात; त्यांतली सर्वांत जुनी बहुधा इ.स.च्या सहाव्या-सातव्या शतकातली.