भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
नालंदेतला एक दिवस
एकत्र जमवता येणार नाहीत इतके
इत्सिंग आपल्या येण्याविषयी सांगतात: “त्या गावापासून काही दिवस उत्तरेकडे चालत आम्ही आधी नालंदेला पोचलो, आणि मूळ मंदिराला वंदन केले.” मग ते सगळ्या पवित्र स्थळी वंदन करत फिरले, “सर्वत्र मन श्रद्धावान आणि प्रामाणिक ठेवून”: बनारसच्या मृगदावापासून गयेजवळच्या कुक्कुट पर्वतापर्यंत. त्यानंतर ते “नालंदा विहारात दहा वर्षे राहिले”. ती वर्षे बहुधा इसवी सन ६७५ ते ६८५. नालंदेत आठ सभागृहे आणि तीनशे खोल्या होत्या, आणि तिथे पुष्कळ भिक्षू राहत. त्यांच्या मोजणीप्रमाणे भिक्षू तीन हजारांहून अधिक होते; ह्युएनत्संगांचे चरित्रकार ह्वुई ली त्यांची संख्या १०,००० सांगतात. विहाराच्या जमिनींत २०० हून अधिक गावे होती; अनेक पिढ्यांच्या राजांनी ती दिलेली होती. इतक्या सगळ्यांना एका ठिकाणी एकत्र जमवणे शक्य नव्हते. प्रत्येकाला आपल्या सोयीच्या जागी उपासना करावी लागे.
नालंदेतला एक दिवस
हजार जणांचे स्नान
विहाराजवळ दहाहून अधिक मोठी तळी होती. रोज सकाळी स्नानाच्या वेळेसाठी घंटी वाजवली जाई. प्रत्येक भिक्षू आपले स्नानवस्त्र घेई. कधी शंभर, कधी हजार भिक्षू एकत्र विहारातून बाहेर पडत, आणि स्नानासाठी सगळ्या दिशांना पांगत. वेळ पाण्यावर मोजली जाई. तांब्याच्या एका भांड्यात तांब्याची एक पातळ वाटी तरंगत असे. तिच्या तळाला टाचणीच्या टोकाएवढे बारीक छिद्र होते; त्यातून पाणी चढून वाटी बुडेपर्यंत ती तरंगत राही. पहिल्यांदा बुडली की नगाऱ्यावर एक ठोका पडे; दुसऱ्यांदा दोन, तिसऱ्यांदा तीन. चौथ्यांदा चार ठोके, शंखाचे दोन नाद, आणि आणखी एक ठोका: हा सकाळचा पहिला प्रहर. अनेक पिढ्यांच्या राजांनी अशी जलघड्याळे, ती सांभाळणाऱ्या मुलांसकट, भारतातल्या मोठ्या विहारांना दिली होती.
नालंदेतला एक दिवस
दुपारचे दोन ठोके
दुसरा प्रहर म्हणजे भरदुपार; शंखानंतर नगाऱ्याचे आणखी दोन ठोके तो सांगत. ते दोन ठोके पडले, की भिक्षू जेवत नसत. त्यानंतर कोणी जेवताना आढळला, तर विहाराच्या नियमाप्रमाणे त्याला हाकलून द्यायचे. भिक्षू एकत्र जमू शकत नसत, म्हणून रोज एक स्तोत्रपाठक स्तोत्रे गात विहारातल्या एका सभागृहातून दुसऱ्यात फिरे. गृहस्थ सेवक आणि मुले धूप आणि फुले घेऊन त्याच्यापुढे चालत. प्रत्येक सभागृहात तो उंच स्वरात तीन किंवा पाच श्लोक गाई, आणि तो आवाज सगळीकडे ऐकू जाई. संधिप्रकाश पडला की त्याचे काम संपे. सूर्यास्ताला दाराबाहेर नगारा वाजवला जाई. रात्रीचा पहिला प्रहर संपला, की विहाराचा उपव्यवस्थापक एका माळ्यावरचा नगारा वाजवून ते सगळ्यांना कळवी. “नालंदा विहारातली जलघड्याळाची व्यवस्था ही अशी आहे.”
नालंदेतला एक दिवस
पहाटेपूर्वी
हे यात्रेकरू ज्याला ‘दीर्घ ऋतू’ म्हणतात, त्याचा पहिला दिवस चीनच्या सहाव्या चांद्रमासाच्या १७ व्या दिवशी येई. त्या दिवशी नालंदेतले भिक्षू पुष्कळदा भल्या पहाटे, “दिवस नुकताच उजाडू लागतो तेव्हा”, पूर्ण दीक्षा घेत. त्याच उन्हाळ्यात दीक्षा घेणाऱ्यांमध्ये ज्येष्ठता मिळवणे, हा त्यांचा हेतू असे. दरवर्षी भिक्षूंची महासभा खोल्यांचे वाटप करी; खुद्द बुद्धांनीच तसे शिकवले होते. त्यामुळे स्वार्थ दूर होई, आणि खोल्या सुरक्षित राहत. तिथले आदरणीय आणि विद्वान भिक्षू प्रवास करत, तेव्हा पालखीतून जात; घोड्यावरून कधीच नाही. त्यांचे सामान इतर लोक किंवा मुले वाहत. आणि पहाटे दाराबाहेर पुन्हा नगारा वाजे. या यात्रेकरूंच्या मते, नालंदेचे विधी “आणखीच कडक” होते; आणि म्हणूनच तिथे राहणाऱ्यांची संख्या इतकी मोठी होती. अशा रीतीने धर्माची भरभराट चालू राहिली, ती “केवळ” विनयाच्या काटेकोर पालनामुळे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इत्सिंग, ‘अ रेकॉर्ड ऑफ द बुद्धिस्ट रिलिजन’, जे. ताकाकुसु यांचे भाषांतर (१८९६), प्रस्तावना, पृष्ठे ३२-३३ (रोमन क्रमांक), प्रकरण ६, पृष्ठ ३०, प्रकरण १०, पृष्ठ ६५, प्रकरण १४, पृष्ठ ८६, प्रकरण १९, पृष्ठे १०२-१०३, प्रकरण २०, पृष्ठे १०८-१०९, प्रकरण ३०, पृष्ठे १४४-१४५, आणि प्रकरण ३२, पृष्ठे १५४-१५५; आणि ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठ ११२. इत्सिंग दिवस आणि रात्र मिळून आठ प्रहर मोजतात; ताकाकुसु उपव्यवस्थापकाचे पद ‘कर्मदान’ असे देतात.