भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
पाचशे व्यापाऱ्यांनी विकत घेतलेली बाग
बुद्धांसाठी एक बाग
नालंदेची सुरुवात कशी झाली, ते ह्युएनत्संग सांगतात. “ही जागा मुळात एक आम्र बाग होती. पाचशे व्यापाऱ्यांनी ती दहा कोटी सुवर्णमुद्रांना विकत घेतली, आणि बुद्धांना अर्पण केली.” बुद्धांनी तिथे तीन महिने धर्माचा उपदेश केला. ते व्यापारी आणि इतर लोक पवित्रतेला पोचले. ह्वुई ली यांनी लिहिलेल्या या यात्रेकरूंच्या चरित्रात मात्र किंमत दहा लाख आहे. त्या जमिनीवर एक विहार बांधला गेला; मग दुसरा, मग आणखी एक. एकामागून एक राजांनी आपापला विहार जोडला. हे यात्रेकरू लिहीत होते, तोपर्यंत या सगळ्यांभोवती एकच दरवाजा असलेली उंच भिंत उभी राहिली होती. तिथे बालादित्य राजांनी बांधलेला एक मोठा विहार होता, सुमारे ३०० फूट उंच. वैभवात, आकारात आणि आतल्या बुद्धमूर्तीत तो बोधिवृक्षाखालच्या मोठ्या विहारासारखाच होता. या जागेला हे नाव कसे पडले, ते त्यांनी दोन प्रकारांनी सांगितले आहे.
पाचशे व्यापाऱ्यांनी विकत घेतलेली बाग
नागाची जखम
पहिली कथा देशातल्या जुन्या वृत्तांतांतली. विहाराच्या दक्षिणेला, एका आम्र वनाच्या मधोमध, एक तळे आहे. त्या तळ्यात राहणाऱ्या नागाचे नाव नालंदा. विहार त्या तळ्याच्या काठी बांधला, म्हणून त्याला नागाचे नाव मिळाले. दुसरी कथा हीच खरी, असे यात्रेकरू सांगतात. फार पूर्वी बुद्ध बोधिसत्त्व असताना एका मोठ्या देशाचे राजा होते, आणि त्यांची राजधानी इथेच होती. जीवांविषयीच्या करुणेने त्यांचे दुःख दूर करण्यात त्यांना आनंद वाटे; त्यात कधी खंड पडला नाही. त्या गुणामुळे त्यांना “अखंड दान” असे नाव मिळाले, आणि विहारालाही तेच नाव दिले गेले. बुद्धांच्या निर्वाणानंतर थोड्याच काळात या देशाचे शक्रादित्य नावाचे एक राजे होऊन गेले. त्यांनी शकुन पाहून ही जागा शुभ म्हणून निवडली, आणि बांधकाम सुरू केले. खोदताना नागाच्या शरीराला जखम झाली. निर्ग्रंथ पंथाचा एक प्रसिद्ध भविष्यवेत्ता तिथे होता. ते घडताना त्याने पाहिले, आणि अशी नोंद करून ठेवली: “ही जागा अतिशय श्रेष्ठ आहे. इथे संघाराम बांधलात, तर तो अवश्य फार प्रसिद्ध होईल. पाचही भारतांत तो आदर्श ठरेल. हजार वर्षे तो भरभराटीत राहील. सर्व स्तरांचे विद्यार्थी इथे आपले अध्ययन सहज पूर्ण करतील.” आणि मग: “पण नागाला झालेल्या या जखमेमुळे अनेक जण रक्त थुंकतील.” म्हणजे यात्रेकरूंच्या सांगण्याप्रमाणे पहिले संस्थापक शक्रादित्य राजे.
पाचशे व्यापाऱ्यांनी विकत घेतलेली बाग
अशोकांचे मंदिर
तारानाथ यांनी १६०८ मध्ये भारतातल्या बौद्ध धर्माचा तिबेटी इतिहास लिहिला. त्यात नालंदेची वेगळीच सुरुवात येते. नालंदा हे सारिपुत्तांचे जन्मस्थान होते; आणि शेवटी ८०,००० अर्हतांसह त्यांनी याच ठिकाणी जगाचा निरोप घेतला. कालांतराने तिथले ब्राह्मणांचे गाव ओस पडले, आणि फक्त सारिपुत्तांचे चैत्य उरले. अशोक राजांनी तिथे मोठी अर्पणे केली, आणि बुद्धांचे एक मोठे मंदिर बांधले. मुद्गरगोमिन आणि त्यांचे बंधू नालंदेत महायानाच्या पाचशे अनुयायांचा चरितार्थ चालवत. महायानाच्या पहिल्या पाचशे भिक्षूंनी विचार केला: सारिपुत्तांच्या जागी शिकवले, तर ते आपली शिकवण दूरवर पसरण्याचे चिन्ह ठरेल. म्हणून त्या दोघा ब्राह्मण बंधूंनी तिथे आठ विहार बांधले. ते दोघेही आचार्य होते. “अशा रीतीने नालंदा विहाराचे पहिले संस्थापक अशोक; त्याच्या विद्याकेंद्राचा विस्तार करणारे पाचशे आचार्य, आणि मुद्गरगोमिन व त्यांचे बंधू.” ह्युएनत्संग शक्रादित्य राजांचे नाव घेतात; तारानाथ अशोक राजांचे.
पाचशे व्यापाऱ्यांनी विकत घेतलेली बाग
चीनमधून आलेले दोन भिक्षू
यात्रेकरूंच्या वृत्तांताप्रमाणे, शक्रादित्यांनंतर त्यांच्या पुत्रांनी आणि पुढच्या राजांनी प्रत्येकी एकेक विहार जोडला. बालादित्य राजांनी आपला विहार पूर्ण केला, तेव्हा त्याच्या आनंदोत्सवासाठी एक सभा भरवली. सामान्य लोक आणि संतपुरुष, सगळ्यांना त्यांनी सारखेच निमंत्रण दिले. सगळ्या भारतातून भिक्षू जमले; अगदी १०,००० ली दुरून. सगळे स्थानापन्न झाल्यावर दोन भिक्षू उशिरा पोचले. त्यांना तीन मजली मंडपावर नेले, आणि ते कुठून आले, असे विचारले. ते म्हणाले, “आम्ही चीन देशातून आलो. आमचे गुरू आजारी होते. त्यांची शुश्रूषा करून आम्ही राजांचे दूरचे निमंत्रण स्वीकारायला निघालो. म्हणून आम्हाला इतका उशीर झाला.” सभा थक्क झाली, आणि तिने राजांना निरोप पाठवला. हे संतपुरुष आहेत, हे जाणून राजे त्यांना प्रश्न विचारायला स्वतः मंडपावर चढले. पण ते तिथे नव्हते; ते कुठे गेले, ते राजांना कधीच कळले नाही. चरित्रकार ही गोष्ट अधिक साधेपणाने सांगतात: चीनहून आलेले भिक्षू पाहून राजांना अतिशय आनंद झाला.
पाचशे व्यापाऱ्यांनी विकत घेतलेली बाग
सर्वांत खालच्या जागी एक राजा
बालादित्यांच्या मनात गाढ श्रद्धा जागी झाली. त्यांनी राज्याचा त्याग केला, संन्यास घेतला, आणि भिक्षूंमध्ये सर्वांत खालची जागा घेतली. पण त्यांचे मन कधीच शांत झाले नाही. ते म्हणाले, “पूर्वी मी राजा होतो, मान्यवरांमध्ये सर्वश्रेष्ठ; पण आता संन्यासी झालो, तर भिक्षुसंघात अगदी तळाला ढकलला गेलो.” ते भिक्षूंकडे गेले, आणि त्यांनी हेच सांगितले. तेव्हा भिक्षूंनी ठरवले, की ज्यांना अजून पूर्ण दीक्षा मिळालेली नाही, त्यांचा क्रम त्यांच्या जन्मवयाप्रमाणे लावावा. हा नियम पाळणारा नालंदा हा एकमेव विहार होता. बालादित्यांच्या पुत्रांनी आणखी एक विहार बांधला. मग मध्य भारतातल्या एका राजांनी एक मोठा विहार बांधला, आणि त्या सगळ्यांभोवती एकच दरवाजा असलेली ती उंच भिंत. इतर राजांनी पितळेचा एक विहार जोडला; तो यात्रेकरूंच्या काळात अजून पूर्ण झाला नव्हता. त्यांनी भिंतींबाहेर तांब्याची, सुमारे ८० फूट उंच बुद्धमूर्तीही उभारली. राजांची एक लांब परंपरा बांधकाम करत राहिली. त्यांनी शिल्पकाराचे सगळे कौशल्य पणाला लावले; शेवटी सगळे मिळून “खरोखरच पाहण्याजोगे अद्भुत” झाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १६७-१७०, १७३-१७४; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठे ११०-१११; आणि तारानाथ, ‘गेशिश्टे डेस बुद्धिस्मुस इन इंडिएन’, आंटोन शीफनर यांचे जर्मन भाषांतर (१८६९), विभाग १३ आणि १५, आणि १६०८ हे वर्ष शीफनर यांच्या प्रस्तावनेतून (आमचे भाषांतर). ह्युएनत्संग नंतरच्या बांधणाऱ्या राजांची नावे देतात: बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, वज्र, शीलादित्य (पितळेचा विहार) आणि पूर्णवर्मा (तांब्याची बुद्धमूर्ती). संस्थापक राजांविषयी कृतज्ञता म्हणून एका राजांनी रोज चाळीस भिक्षूंना भोजन देण्याचा संकल्प केला. तारानाथ पुढे सांगतात, मोग्गल्लानांच्या जागी शिकवले असते, तर सामर्थ्य मिळाले असते, पण वाढ झाली नसती; आणि सुविष्णू नावाच्या एका ब्राह्मणांनी नालंदेत १०८ मंदिरे आणि अभिधर्माच्या १०८ शाळा बांधल्या. त्या बंधूंनी आपल्या विहारांत काय ठेवले, तो शीफनर यांच्या छापातला एक शब्द वाचता येत नाही.