भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · नालंदा
सुवर्णद्वीपाच्या राजांनी बांधलेला विहार
राजांचा निरोप
“नालंदेत मी एक विहार बांधवला आहे.” सुवर्णद्वीपाचे राजे बालपुत्रदेव यांनी एका दूताकरवी हा निरोप देवपाल यांना धाडला. देवपाल म्हणजे “बंगालचे पाल सम्राट”. सुवर्णद्वीप म्हणजे जावा-सुमात्रा, असे मानले गेले. देवपाल बुद्धांचे निष्ठावान उपासक होते. त्यांनी या निरोपाला दानाने उत्तर दिले. परदेशच्या त्या राजांच्या विनंतीवरून त्यांनी पाच गावे दिली. त्या गावांच्या उत्पन्नातून विहाराचा खर्च चालायचा होता. हे दान एका ताम्रपटावर कोरले गेले. आणि तो ताम्रपट खुद्द नालंदेतच सापडला, एका जुन्या विहाराच्या अवशेषांत. त्या विहाराला आज ‘विहार क्रमांक १’ म्हणतात. हीरानंद शास्त्री यांनी तो प्रसिद्ध केला. या ताम्रपटामुळे बालपुत्रदेव पहिल्यांदाच इतिहासात आले. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या वार्षिक अहवालाने त्याला “आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचा दस्तऐवज” म्हटले.
सुवर्णद्वीपाच्या राजांनी बांधलेला विहार
शैलेंद्र घराण्याचे राजे
ताम्रपटातले श्लोक बालपुत्रदेवांचे घराणे सांगतात. त्यांचे आजोबा यवभूमीचे राजे होते, “शैलेंद्र घराण्याचे भूषण”. त्यांच्या नावाचा अर्थ होता, “शूर शत्रूंना पीडा देणारा”. वडिलांचे नाव ताम्रपट कुठेच देत नाही; ते होते “रणांगणातले अग्रणी योद्धे”. आई तारा; चंद्रवंशातले एक थोर राजे धर्मसेतू यांच्या कन्या. मायेपासून बुद्ध जन्मले, तसे या दोघांपासून “श्रीमान बालपुत्र” जन्मले. राजपुत्र घोळक्याघोळक्याने त्यांच्या पादपीठापुढे नतमस्तक होत. शैलेंद्र बौद्ध होते, आणि साधारण आठव्या शतकात जावा त्यांच्या सत्तेखाली होते. ताम्रपटातले यवभूमी आणि सुवर्णद्वीप म्हणजे जावा आणि सुमात्रा, असे हीरानंद मानतात. सुवर्णद्वीपाच्या राजांनी नालंदेत विहार का बांधावा? ताम्रपट एकाच श्लोकात त्यांची कारणे देतो. त्यांचे मन “नालंदेच्या अनेकविध गुणांनी” ओढले गेले होते. ते बुद्धांचे भक्त होते. आणि संपत्ती चंचल असते, “डोंगरातल्या ओढ्याच्या लाटांसारखी”, हे त्यांनी ओळखले होते. म्हणून त्यांनी तिथे भिक्षूंसाठी एक विहार बांधला, “गिलावा केलेल्या उंच निवासांच्या रांगांनी शुभ्र” असा. मग विहाराच्या खर्चासाठी त्यांनी देवपाल राजांकडे मागणी केली, “दूतांकरवी, अतिशय आदराने आणि भक्तीने”. देवपालांच्या बाजूने या “पुण्यकार्यात” दूत होता बलवर्मन. ताम्रपट या सरदाराला “शत्रूंशी स्वतंत्रपणे लढायला सदैव सज्ज” म्हणतो.
सुवर्णद्वीपाच्या राजांनी बांधलेला विहार
पाच गावे
देवपालांनी पाच गावे दिली: चार राजगृह जिल्ह्यात, एक गया जिल्ह्यात. त्यांचे उत्पन्न बुद्धांसाठी होते, आणि “चारी दिशांच्या” भिक्षूंसाठी. ते बौद्ध ग्रंथ लिहून घेण्यासाठी होते, आणि “विहाराची देखभाल आणि (तो) मोडला तर दुरुस्ती” यांसाठी. हे दान देवपालांच्या कारकिर्दीच्या एकोणचाळिसाव्या वर्षी, कार्तिकाच्या एकविसाव्या दिवशी दिले गेले. हीरानंद यांच्या मते, शैलेंद्रांनी भारतात विहार स्थापले, यावरून “ते निष्ठावंत बौद्ध होते, हे निश्चितच दिसते”. देवपालांनी हे दान जावाच्या राजांच्या स्वतःच्याच विनंतीवरून, एका दूताकरवी दिले होते. पण केवळ तेवढ्यावरून जावाचे राजे मगधाच्या राजांचे मांडलिक होते, असा अर्थ संपादकांनी काढला नाही. त्यांच्या मते दोन्ही राजांचे संबंध “व्यापार-उदिमावर आधारलेले होते, आणि शांततेचे होते.” आणि त्यांना ताम्रपट ज्या रीतीने नालंदेविषयी बोलतो, त्यावरून दिसले, की नालंदा तेव्हाही ह्युएनत्संग यांच्या काळाइतकेच बौद्ध विद्येचे मोठे केंद्र होते.
सुवर्णद्वीपाच्या राजांनी बांधलेला विहार
व्हरांड्यातला शिलालेख
त्या विहारात जपलेली नोंद हा एकटा ताम्रपटच नव्हता. १९२५-२६ मध्ये जे. ए. पेज यांनी त्या विहाराच्या दक्षिणेकडच्या व्हरांड्याच्या ढिगाऱ्यातून एक शिलालेख खणून काढला. त्यावर तारीख नाही. पण तो एका पूर्वीच्या राजांविषयी बोलतो: बालादित्य. त्यांनी नालंदेत बुद्धांचे एक भव्य मंदिर बांधले होते. ह्युएनत्संग ज्या बालादित्यांची भव्य मंदिराचे संस्थापक म्हणून स्तुती करतात, तेच हे, असे हीरानंद यांनी मानले, आणि त्यांचा काळ इ.स. ५३० च्या सुमारास ठेवला. एका मंत्र्याचे पुत्र मालद यांनी त्या मंदिराला दिलेल्या देणग्या हा शिलालेख नोंदवतो. आणि तो नालंदेचे वर्णन आपल्याच शब्दांत करतो. ते मंदिर बांधले गेले, “जणू कैलास पर्वताला मागे पडलेले पाहावे, म्हणून”. नालंदेत “विहारांची एक रांग होती, जिच्या शिखरांची ओळ ढगांना टेकली होती”. हीरानंद यांनी नोंदवले, की जुन्या जैन आणि बौद्ध ग्रंथांना नालंदा फक्त एक समृद्ध नगर म्हणून ठाऊक होते, विद्येचे केंद्र म्हणून नव्हे. चीनहून आलेले थोर यात्रेकरू ह्युएनत्संग तिथे शिकायला आले, त्या सुमारास ते विद्येचे केंद्र झाले असावे. आणि शिलालेखातले विहार आणि मंदिरे पाहून संपादकांना एक गोष्ट पटली: “यात्रेकरूंनी केलेले तिच्या वैभवाचे वर्णन वस्तुस्थितीवरच आधारलेले असले पाहिजे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १७ (१९२३-२४): देवपालदेवांचा नालंदा ताम्रपट, संपादक हीरानंद शास्त्री, पृष्ठे ३११-३१२, ३१६-३१८, ३२५-३२७; भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, वार्षिक अहवाल १९२४-२५ (१९२७), शिलालेखांचा विभाग; आणि ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड २० (१९२९-३०): यशोवर्मदेवांच्या कारकिर्दीतला नालंदा शिलालेख, संपादक हीरानंद शास्त्री, पृष्ठे ३७-४६. कलासन शिलालेखाच्या आधारे हीरानंद जावामधल्या शैलेंद्रांच्या सत्तेचा काळ साधारण शक ७०० ठेवतात. नालंदा शिलालेखातले अधिपती यशोवर्मदेव म्हणजे मंदसोर शिलालेखांतले यशोधर्मा, असे ते मानतात; ते इ.स. ५३३-३४ मध्ये राज्य करत होते.