भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
१८२२ चे खजिना-शोधक
फोडून उघडलेला स्तूप
डिसेंबर १८२२ मध्ये डॉ. स्पिल्सबरी भिलसाजवळचा सांचीचा मोठा स्तूप पाहायला गेले. तो त्यांना फोडून उघडलेला दिसला. भोपाळचा पोलिटिकल एजंट मि. मॅडॉक याने भोपाळच्या सरकारकडून त्यात खोदायची परवानगी मिळवली होती. खोदकाम केले होते त्याचा मदतनीस कॅप्टन जॉन्सन याने. त्याने स्तूप “वरपासून पूर्णपणे उघडला होता”; स्पिल्सबरी यांच्या अंदाजाने सुमारे तीस फूट खाली, जिथे जॉन्सनच्या मते पायाचा तळ होता तिथपर्यंत. जॉन्सनला आत काय सापडले? फक्त “संपूर्ण भरीव विटकाम; कुठेही कोनाडा किंवा मोकळी जागा असल्याचे काहीही चिन्ह नाही.” त्यांची टीप १८३५ मध्ये बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्ये छापली गेली. स्तूपाच्या आत लपलेल्या खोल्यांबद्दल त्यांनी अगदी स्पष्टच लिहिले: “आतल्या खोल्यांबद्दल म्हणाल, तर तशा काही नाहीतच.”
१८२२ चे खजिना-शोधक
खजिन्याचा शोध
स्पिल्सबरी यांनी ते खोदकाम डोळ्यांनी पाहिले होते; ते खोल्यांविषयी लिहितात. एफ. सी. मेसी या खोदकामाला म्हणतात, “पुरलेल्या खजिन्याचा एक अयशस्वी आणि बेपर्वाईने केलेला शोध”. जॉन मार्शल यांच्या मते, स्तूपांच्या प्रत्येक नव्या वर्णनाने लोकांची उत्सुकता चाळवली, आणि ती उत्सुकता “दुःखदपणे विनाशकारी” ठरली. ही टेकडी “खजिना-शोधकांचे आणि हौशी पुरातत्त्वज्ञांचे शिकारीचे रान” बनली. काही जण तिची रहस्ये शोधू पाहत होते; काहींना आत लपलेल्या मानल्या जाणाऱ्या लुटीतून श्रीमंत व्हायचे होते. त्यांनी मिळून बहुतेक वास्तू अर्ध्या जमीनदोस्त केल्या, आणि त्यांचे “भरून न येणारे नुकसान” केले. १८२२ मध्ये जॉन्सनने मोठा स्तूप “एका बाजूने वरपासून तळापर्यंत” उघडला, आणि त्यात एक प्रचंड खिंडार पाडून ठेवले. दुसरा आणि तिसरा स्तूप “तोपर्यंत पूर्णपणे सुस्थितीत होते.” त्यांच्या अंशतः विध्वंसालाही बहुधा “तोच घोडचुका करणारा खोदणारा” जबाबदार होता, असे मार्शल यांना वाटले. मेसी यांच्या वृत्तान्तानुसार, या शोधाने “तीन अधिक महत्त्वाच्या” स्तूपांच्या वरच्या भागाचे “प्रचंड नुकसान” केले. त्यांच्या भोवतीच्या कठड्यांच्या पडझडीला त्याने सुरुवात केली नसेल; पण निदान ती वेगाने वाढवली. सांचीच्या एका म्हाताऱ्या माणसाने मेसी यांना सांगितले, की स्तूपाच्या माथ्यावर जायला बाहेरून एक वाट होती. मेसी यांना वाटले, बहुधा ती परांची होती; १८२२ मध्ये जे पाहुणे स्तूपावर “चढले, आणि त्यांनी तो उद्ध्वस्त केला”, त्यांनी उभारलेली. पण ‘टी’ आणि त्याभोवतीचा चौकोनी कठडा १८१९ मध्येच खाली पडलेले होते; फेल यांच्या वर्णनावरून ते दिसते.
१८२२ चे खजिना-शोधक
कोसळलेली तोरणे
जॉन्सनच्या खिंडाराने पुढेही नुकसान होतच राहिले. स्तूपाच्या अंगाला पुढे झालेल्या बऱ्याचशा नुकसानीला मार्शल ते खिंडारच कारणीभूत मानतात; पश्चिम तोरण आणि कठड्याचे काही भाग कोसळले, तेही त्याच्यामुळेच. पाण्यानेही नुकसान केले. शतकानुशतके स्तूपाभोवती कचरा कित्येक फूट साचला होता; त्यामुळे दर पावसाळ्यात स्तूप पाण्याच्या पसाऱ्यात उभा असे. मग दक्षिण आणि पश्चिम तोरणे, कठड्याच्या लांबच लांब भागांसह, खचली आणि कोसळली, यात त्यांना “नवल ते काय” वाटले नाही. जेम्स फर्ग्युसन यांच्या १८६८ च्या वृत्तान्तानुसार, पश्चिम तोरण काही वर्षांपूर्वीच पडले होते. याचे कारण, बहुधा, “काही अनामिक हौशी लोकांचे” धांदरट खोदकाम; त्यांनी स्तूपावरूनच खाली फेकलेल्या ढिगाऱ्याखाली ते तोरण गाडले गेले. १८२२ मध्ये स्पिल्सबरी आले, तेव्हा तीन तोरणे अजून उभी होती. त्यांच्या मते, चौथे “भूकंपाने पाडले गेले” होते, आणि जमिनीवर विखुरलेले पडले होते; लवकरच आणखी एक त्याच्या मागोमाग पडेल, असा इशारा त्यांनी दिला. मार्शल यांच्या वृत्तान्तानुसार, पुष्कळ कोरीव शिल्पपट त्यांच्या काळीही जवळजवळ तितकेच ताजे दिसत होते, जितके ते शिल्पकाराच्या छिन्नीतून निघाले तेव्हा होते. बाकीच्यांना जी काही इजा झाली, ती मुख्यतः आधुनिक काळात “मुसलमान मूर्तिभंजकां”च्या हातून झाली. “त्यांच्यापैकी कितीतरी जणांना, दुर्दैवाने,” त्यांच्या स्वतःच्या काळातही ती शिल्पे विद्रूप करण्यात आनंद वाटत होता.
१८२२ चे खजिना-शोधक
फक्त एका फुटावर
अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना आढळले, की मोठ्या स्तूपात खोदणाऱ्यांनी नैऋत्य बाजूला खिंडार पाडले होते, आणि ते पायापर्यंत नेले होते. पण ते मध्यापर्यंत कधी पोचलेच नाहीत. “अशा रीतीने स्तूपाचा अंशतः नाश झाला, आणि त्या नाशाची भरपाई करील असा कोणताही शोध लागला नाही.” दुसऱ्या एका स्तूपाचेही काही बरे झाले नाही. कॅप्टन फेल यांनी १८१९ मध्ये तो अखंड पाहिला होता. कनिंगहॅम आणि मेसी त्याच्याकडे आले, तेव्हा १८२२ च्या खोदणाऱ्यांनी तो अर्धा उद्ध्वस्त केलेला होता. कनिंगहॅम यांनी लिहिले, “मला कबूल केले पाहिजे, की मनोमन मला समाधान वाटले. ज्या धांदरट हौशी लोकांनी १८२२ मध्ये तो अर्धा उद्ध्वस्त केला, त्यांच्या श्रमांतून काहीच निघाले नव्हते.” पण खिंडार इतके मोठे होते, की त्यांच्या मनात शंका आली. त्या लोकांचे मजूर मध्यापर्यंत पोचले तर नसतील ना? त्यांनी कित्येकदा काळजीपूर्वक मोजमापे घेतली. मग त्यांची आणि मेसी यांची, दोघांचीही खात्री झाली: खरा मध्य गाठला गेला नव्हता. “जरी खोदणारे त्याच्यापासून फक्त एका फुटावर पोचले असले पाहिजेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: डॉ. स्पिल्सबरी यांची टीप, बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ४ (१८३५), पृष्ठ ७१२; एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठे ५, १३; जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे २६-२७, ७९; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), पृष्ठे २६९, २८५; जेम्स फर्ग्युसन, ‘ट्री अँड सर्पेंट वर्शिप’ (१८६८), पृष्ठ १०९; आणि सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठ ११८. गॅझेटियर हे खोदकाम १८२८ मध्ये झाल्याचे सांगतो, आणि पोलिटिकल एजंटचे नाव हॅडॉक देतो; स्पिल्सबरी स्वतः तिथे होते, आणि ते डिसेंबर १८२२ आणि मॅडॉक असे देतात.