भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
१८५१: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे अवशेष
त्याच दिवशी सकाळी
मेजर अलेक्झांडर कनिंगहॅम २३ जानेवारी १८५१ रोजी सांचीला पोचले. लेफ्टनंट एफ. सी. मेसी त्यांच्या आधीच तिथे आले होते. सांचीच्या बौद्ध वास्तू, शिल्पे आणि शिलालेख यांचा सचित्र अहवाल तयार करायला सरकारने त्यांना पाठवले होते. ते ग्वाल्हेरमार्गे आले होते; कनिंगहॅम तिथे एक्झिक्युटिव्ह इंजिनियर होते. कनिंगहॅम येईपर्यंत सगळे खोदकाम थांबवून ठेवायचे मेसी यांनी कबूल केले होते. तोपर्यंत ते स्तूपांची मोजमापे घेत राहिले, आणि मोठ्या स्तूपाच्या तोरणांवरच्या कोरीव कामाची चित्रे काढत राहिले. त्याच दिवशी सकाळी त्यांनी तिसऱ्या स्तूपाच्या मधोमध खाली एक उभा खड्डा खणला. जेमतेम काही तासांच्या कामानंतर त्यांना एक मोठी शिळा लागली. ती सहा फुटांहून लांब होती, आणि उत्तर-दक्षिण पडलेली होती. त्यांनी ती उचलली. खाली दगडाच्या दोन मोठ्या पेट्या होत्या; प्रत्येक पेटीच्या झाकणावर एक छोटा लेख होता. दक्षिणेकडच्या पेटीवर होते “सारिपुत्रांचे (अवशेष)”; उत्तरेकडच्या पेटीवर “महामोग्गलानांचे (अवशेष)”. हे अवशेष होते “बुद्धांच्या दोन प्रमुख शिष्यांचे”: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे.
१८५१: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे अवशेष
जिवंत कोळी
सारिपुत्तांच्या पेटीत सेलखडीचा एक मोठा करंडक होता. त्यावर काळ्या मातीची एक अगदी पातळ बशी झाकलेली होती. बशी फुटलेली होती, आणि तिचा वरचा पापुद्रा निघून गेला होता; पण आतली बाजू अजूनही चकाकत होती. करंडकाशेजारी चंदनाचे दोन तुकडे होते. “या पेटीत आणखी एकच गोष्ट होती: एक जिवंत कोळी.” करंडक पांढऱ्या सेलखडीचा होता, लेथवर घडवलेला; त्याचा पृष्ठभाग कठीण आणि गुळगुळीत होता. आत हाडाचा एकच छोटा तुकडा होता, जेमतेम एक इंच लांब. त्याच्याबरोबर सात मणी होते: मोती, एक गार्नेट, लाजवर्दाचा एक तारा, एक स्फटिक, आणि फिकट ॲमेथिस्टचा एक मणी. पवित्रतम अवशेषांबरोबर ठेवल्या जाणाऱ्या त्या “सात मौल्यवान वस्तू” होत्या, अशी कनिंगहॅम यांना खात्री होती. उत्तरेकडच्या पेटीत सेलखडीचा आणखी एक करंडक होता, थोडा लहान. तो पहिल्यांदा दिसला, तेव्हा त्याचा पृष्ठभाग खडूसारखा पांढरा आणि भुकटीसारखा होता. आत हाडाचे फक्त दोन बारीक तुकडे होते; त्यांतला मोठा तुकडासुद्धा अर्ध्या इंचापेक्षा लहान. प्रत्येक झाकणाच्या आतल्या बाजूला शाईने एकच अक्षर लिहिलेले होते: सारिपुत्तांच्या करंडकात ‘स’, मोग्गल्लानांच्या करंडकात ‘म’. ती त्यांच्या नावांची पहिली अक्षरे होती.
१८५१: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे अवशेष
उजवा हात आणि डावा हात
ते अवशेष जिथे ठेवले होते, त्या जागांतही कनिंगहॅम यांना एक अर्थ दिसला. प्राचीन भारतीय आपल्या धार्मिक विधींत पूर्वेकडे तोंड करून बसत; म्हणून दक्षिण म्हणजे उजवा हात, आणि उत्तर म्हणजे डावा. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे बुद्धांचे प्रमुख अनुयायी; त्यांना बुद्धांचे उजव्या हाताचे आणि डाव्या हाताचे शिष्य म्हणत. त्यांच्या मते, जिवंतपणी बुद्धांच्या उजवीकडे आणि डावीकडे त्यांची जी जागा होती, तीच त्यांच्या अस्थींनी मृत्यूनंतरही राखली. दोघांनी खोदकामावर स्वतः लक्ष ठेवले; आपल्या यशाचे बरेचसे श्रेय कनिंगहॅम याला देतात. हा धडा ते १८३५ मध्ये बनारसजवळच्या सारनाथचा मोठा स्तूप उघडल्यानंतर शिकले होते. त्या वेळी त्यांनी अफगाणिस्तानातून आणलेली सोन्याची पाच नाणी विकत घेतली; नेमके तेव्हाच काबूलच्या खोऱ्यातले स्तूप उघडले जात होते. सारनाथच्या स्तूपाच्या पायथ्याशी ढिगाऱ्यात सेलखडीचे एक फुटके पात्र सापडले होते. ते पात्र बहुधा त्या स्तूपाचा अवशेष-करंडकच असावे, अशी भीती त्यांना वाटत होती. ते इंजिनियरच्या कामावर दूर असताना तो करंडक नष्ट झाला असावा. सांचीचा प्रमुख स्तूप म्हणजे मोठा स्तूप. तिथे त्यांनी भरीव विटकामातून अठ्ठेचाळीस फूट खोल खड्डा खणला. तिथे अवशेष काहीच मिळाले नाहीत; मिळाले फक्त पीळदार शंख. विटा जोडणाऱ्या चिखलाबरोबर ते तिथे गोळा झाले होते.
१८५१: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे अवशेष
दुसरा स्तूप
दुसरा स्तूप १८२२ मध्ये “धांदरट हौशी लोकांनी” अर्धवट उद्ध्वस्त केला होता. कनिंगहॅम आणि मेसी यांना आढळले, की ते खोदणारे स्तूपाच्या मध्यापासून एका फुटाच्या आत येऊन पोचले होते. स्वतःचा खड्डा सुरू केल्यावर तीन तासांनी एक दगड काढताच एक छोटी कोठडी दिसली. तिच्यात दगडाची एक पेटी होती. पेटीच्या झाकणाखाली ठिपकेदार सेलखडीचे चार छोटे करंडक होते. प्रत्येकात जळलेल्या मानवी हाडांचे थोडे तुकडे होते. आणि ज्या संतपुरुषांच्या अस्थी ज्या करंडकात होत्या, त्यांची नावे त्या त्या करंडकावर कोरलेली होती. एका करंडकात काश्यपगोत्र यांच्या अस्थी होत्या: “संपूर्ण हेमवंताचे धर्मप्रचारक”. ते नाव, आणि त्याच करंडकावरचे आणखी एक नाव, कनिंगहॅम यांना ‘महावंशा’त सापडले. महावंश सांगतो, तिसऱ्या संगीतीनंतर हेमवंत देशात पाच धर्मप्रचारक पाठवले गेले; ते दोघे त्यांच्यापैकी होते. ही संगीती कनिंगहॅम इसवी सनापूर्वी २४१ मध्ये ठेवतात. काश्यपांच्या अस्थींचा आणखी एक करंडक सोनारीला सापडला.
१८५१: सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांचे अवशेष
नासधूस
त्या हंगामात त्यांना सांचीच्या आठ स्तूपांपैकी दोन स्तूपांत अवशेष सापडले, आणि आसपासच्या चार ठिकाणी आणखी. या शोधांवर मेसी दुसरा अहवाल लिहिणार होते; तो कधीच लिहिला गेला नाही. शिलालेखांची जी भाषांतरे देण्याचे वचन त्यांना मिळाले होते, ती कधी आलीच नाहीत. जॉन मार्शल यांनी १८५१ च्या कामाकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले. त्यांच्या मते, कनिंगहॅम आणि मेसी यांनी “अनेक वास्तूंत घाईघाईने उत्खनन करून या स्थळाच्या एकूण नासधुशीत भर घातली.” दुसरा स्तूप १८२२ मध्ये कॅप्टन जॉन्सनने उघडला होता, आणि अर्धवट उद्ध्वस्त केला होता. त्याचे अवशेष शोधण्याचे काम कनिंगहॅम यांच्या वाट्याला आले, “आणि दुर्दैवाने, घुमटाचा विध्वंस पूर्ण करण्याचेही.” त्यांनी शोधलेले अवशेष-करंडक ही एक अतिशय मोलाची मालिका होती. पण मार्शल यांच्या शब्दांत, या शोधांनी झालेल्या नुकसानाची भरपाई जेमतेमही झाली नाही, “कारण पुढे ते करंडकच हरवले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठ ११ (रोमन क्रमांक; कनिंगहॅम यांची प्रास्ताविक टीप), आणि पृष्ठे १, ७१, १०८; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), प्रस्तावना, पृष्ठ १० (रोमन क्रमांक), आणि पृष्ठे २६९-३००; आणि जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे २६-२७, १३५-१३६. मेसी मोठ्या स्तूपातल्या खड्ड्याला पाच फूट चौरस म्हणतात, कनिंगहॅम पाच फूट व्यासाचा. मेसी म्हणतात, कनिंगहॅम जानेवारी १८५१ मध्ये त्यांना येऊन मिळाले; कनिंगहॅम म्हणतात, स्तूप जानेवारीच्या अखेरीस आणि फेब्रुवारीच्या सुरुवातीला उघडले गेले. मार्शल यांच्या छापात मेसी यांचे नाव “पी. सी. मेसी” असे आहे.