भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
आम्रकार्दवाचे दान
सिद्धी प्राप्त झाली
“सिद्धी प्राप्त झाली आहे!” सांचीच्या मोठ्या स्तूपाच्या कठड्यावर संस्कृतमध्ये कोरलेले एक दान या शब्दांनी सुरू होते. ते पूर्व तोरणाच्या जरा दक्षिणेला, सर्वांत वरच्या एका आडव्या पट्टीच्या बाहेरच्या बाजूला आहे. हे दान काकनादबोटच्या पवित्र महाविहारातल्या श्रद्धावंतांच्या संघाला दिलेले आहे. काकनादबोट म्हणजे खुद्द मोठा स्तूपच. आणि काकनाद, म्हणजे “कावळ्याचा आवाज”, हे सांचीचे प्राचीन नाव होते. आम्रकार्दव नावाचा एक माणूस पाच जणांच्या सभेत साष्टांग नमस्कार करतो. मग तो दान देतो: ईश्वरवासक नावाचे एक गाव, किंवा जमिनीचा एक तुकडा, आणि पंचवीस दिनारांची रक्कम. हे दान गुप्त कालगणनेच्या ९३ व्या वर्षीचे, म्हणजे इसवी सन ४१२-१३ चे आहे. आम्रकार्दव हा राजा दुसरे चंद्रगुप्त यांच्या अधिकाऱ्यांपैकी एक होता; आणि बहुधा फार उच्च पदावरचा. जॉन मार्शल हे दान सांगतात, ते दुसऱ्या चंद्रगुप्तांनी पूर्व माळवा जिंकल्याच्या संदर्भात.
आम्रकार्दवाचे दान
विजयाच्या पताका
आम्रकार्दव कोण होता, हे दगडच सांगतो. श्रीमान चंद्रगुप्तांच्या कृपेने त्याचे जगणे सुखाचे झाले होते. त्याने “अनेक लढायांत विजयाच्या आणि कीर्तीच्या पताका” मिळवल्या होत्या. तो सुकुली देशातल्या एका नगराचा होता; त्या नगराचे नाव अर्धवटच वाचता येते. त्याच्या पंचवीस दिनारांचे व्याज दोन भागांत वाटले होते. एका अर्ध्या भागातून, “चंद्र आणि सूर्य आहेत तोपर्यंत”, पाच भिक्षूंना जेवू घालायचे होते. आणि रत्नगृहात एक दिवा जळत ठेवायचा होता. लेख ज्या व्यक्तीला “देवराज या घरगुती नावाने” संबोधतो, त्या व्यक्तीच्या “सर्व सद्गुणांच्या परिपूर्तीसाठी” तो दिवा होता. त्या शब्दांच्या आजूबाजूची अक्षरे नष्ट झाली आहेत, आणि त्यांच्यानंतर राजा चंद्रगुप्त यांचे नाव येते. दुसरा अर्धा भाग, तो म्हणतो, “जो माझा आहे”; त्यातूनही तेच: पाच भिक्षूंना भोजन, आणि रत्नगृहात एक जळता दिवा. आणि एक शाप या दानाचे रक्षण करतो. जो कोणी यात ढवळाढवळ करील, त्याला गाय किंवा ब्राह्मण मारल्याचे पाप लागेल, आणि “ज्यांचे फळ तात्काळ भोगावे लागते, अशा पाच पापांचा” दोषही. शेवटची ओळ तारीख देते: वर्ष ९३, भाद्रपद महिना, चौथा दिवस. जेम्स प्रिन्सेप यांनी १८३४ मध्ये या लेखाची एक प्रत छापली, आणि १८३७ मध्ये त्याचे आपले वाचन प्रसिद्ध केले.
आम्रकार्दवाचे दान
हरिस्वामिनींचे दिवे
वर्ष १३१ मध्ये, म्हणजे मार्शल यांच्या हिशोबाने इसवी सन ४५०-५१ मध्ये, एका स्त्रीने त्याच कठड्यावर आपले दान दिले. ते पूर्व तोरणाच्या दक्षिणेला चौथ्या रांगेत कोरलेले आहे; आम्रकार्दवाचे दुसऱ्या रांगेत. त्या होत्या हरिस्वामिनी: एक उपासिका, सनसिद्ध यांच्या पत्नी. आपल्या आईवडिलांसाठी त्यांनी त्याच संघाला कायमची ठेव म्हणून बारा दिनार दिले. त्यांच्या व्याजातून रोज एका भिक्षूला जेवू घालायचे होते. आणखी तीन दिनार त्यांनी दिले, ते अशासाठी, की रत्नगृहात रोज भगवान बुद्धांचे तीन दिवे लावले जावेत. आणि आणखी एक दिनार दिला: जिथे चार बुद्धांच्या मूर्ती आसनस्थ आहेत, तिथे रोज आणखी एक दिवा लावण्यासाठी. त्यांचा लेख सांगतो, ही ठेव “दगडावर लिहिली” गेली; ती “चंद्र आणि सूर्य आहेत तितका काळ” टिकावी म्हणून. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ द अर्ली गुप्त किंग्ज’ (‘कॉर्पस इन्स्क्रिप्शनम इंडिकॅरम’ खंड ३, १८८८), क्रमांक ५, पृष्ठे २९-३४, आणि क्रमांक ६२, पृष्ठ २६२; जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे १६-१७, ३४-३५; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), पृष्ठे १५२-१५३. कनिंगहॅम दिवस भाद्रपदाचा १४ वा वाचतात, फ्लीट ४ था. आणि कनिंगहॅम या दानाला सार्वभौम चंद्रगुप्त यांनी आपल्या स्थानिक प्रतिनिधीमार्फत सांचीच्या महाविहारातल्या भिक्षूंना दिलेले अनुदान म्हणतात. फ्लीट आम्रकार्दवाला राजाचा “बहुधा” एक अधिकारी म्हणतात; आणि काकनाद हे नाव ते अशोकांच्या काळातल्या दोन लेखांवरून घेतात; ते लेख भगवानलाल इंद्रजी यांनी त्यांच्या नजरेस आणले. हरिस्वामिनींच्या दानाचा दिवस जुन्या छापात वाचता येत नाही.