भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
कॅप्टन फेल यांनी पाहिलेले अखंड स्तूप, १८१९
भिलसाजवळची टेकडी
भिलसा गावाच्या नैऋत्येला साडेचार मैलांवर एक टेकडी एकटीच उभी आहे. तिच्या सपाट माथ्यावर कॅप्टन ई. फेल यांना एक वास्तू दिसली; तिला त्यांनी म्हटले, “अर्धगोलाकार आकाराची एक प्राचीन रचना”. तिच्या तोरणांशी बुद्धांच्या मूर्ती बसलेल्या होत्या. १८१९ अशी सही असलेल्या काही रेखाचित्रांत त्या जागेचा एक नकाशा आहे; तो तिला “सांची कानिखेरा येथील जैन किंवा बौद्ध इमारत” म्हणतो. फेल यांनी तिचे वर्णन एका पत्रात लिहिले; त्या पत्रावर होशंगाबाद, ३१ जानेवारी १८१९ अशी सही आहे. तो एक मोठा घुमट होता. दगडाचे पातळ थर पायऱ्यांसारखे एकावर एक रचलेले होते, आणि त्यांच्यामध्ये जोडणीचा कुठलाही मसाला नव्हता. पाहताना तो आतपर्यंत भरीव वाटत होता. बाहेर आलेल्या थरांमुळे वर चढणे सोपे होते. माथ्यावर एक छत्री पडलेली होती; एके काळी ती घुमटाचा मुकुट होती. ती दुभंगली होती, आणि तिला तोलणारे खांबही तिच्याबरोबर तिथेच पडले होते. एका ठिकाणी पायथ्याभोवती दगडी आधार-भिंत होती. त्या प्रचंड वास्तूच्या वजनाने आणि वयाने तिचा एक भाग बाहेर ढकलला गेला होता, आणि तो ढासळला होता. त्या फटीतून फेल यांनी स्वतः पाहिले, की आतही कुठे मसाला वापरलेला नव्हता.
कॅप्टन फेल यांनी पाहिलेले अखंड स्तूप, १८१९
आत खोल्या आहेत?
भोवतीच्या इमारती ढासळल्या होत्या; पण ही वास्तू अखंड उभी होती. तिच्याच तोरणांवर तिची जी जी चित्रे कोरलेली होती, त्या प्रत्येकात, अगदी सुट्या दगडांवरच्या चित्रांतही, फेल यांना एक छिद्र दिसले. शिवाय इतका मोठा दगडांचा ढीग, मसाल्याशिवाय इतक्या नीटपणे रचलेला; त्याला आतून आधार हवाच, अशी त्यांची खात्री होती: ही गोष्ट “अगदी वरवर पाहणाऱ्यालाही जोरात जाणवेल”. म्हणून त्यांना शंका आली, की ही वास्तू आतल्या खांबांवर उभी आहे. “तसे असेल, तर आत खोल्या नक्कीच आहेत; त्या अतिशय रोचक असतील, आणि अधिक तपासण्याजोग्या.” हे शोधायला बराच वेळ आणि श्रम लागले असते. शिवाय भोपाळच्या नवाबांची संमतीही लागली असती; ही वास्तू त्यांच्या प्रदेशात होती. यातून कुणाचा मत्सर जागा होऊन अडथळा येईल, असे फेल यांना वाटत नव्हते; कारण त्यांच्या मते कोणताही सनातनी हिंदू अशा वास्तूला भेट देत नाही, आणि जैनही, इतर सगळ्यांसारखेच, तिच्याविषयी “पूर्णपणे उदासीन” झाले आहेत. फेल यांना भीती होती ती काळाची. पडझड सुरू झाली होती. बहुधा काही वर्षांतच सगळी वास्तू कोसळून ढिगारा होईल. मग आत खोल्या आणि मूर्ती असल्या, तर त्याही नष्ट होतील. आणि “मानवी प्रतिभेच्या इतक्या अद्भुत स्मारकाच्या आत काय आहे”, हे जाणून घ्यायला जिज्ञासू “कायमचे” मुकतील.
कॅप्टन फेल यांनी पाहिलेले अखंड स्तूप, १८१९
वादळातली नाव
पूर्वेला, पश्चिमेला आणि उत्तरेला चाळीस फूट उंच तोरणे उभी होती; त्यांच्या उभ्या खांबांवर चौकटीचौकटींत कोरीव काम होते. प्रत्येक तोरणाच्या आत बुद्धांची एक मूर्ती बसलेली होती: माणसाएवढी मोठी, सिंहांनी तोललेल्या आसनावर मांडी घालून. सगळ्या मूर्ती वाईट रीतीने भग्न झाल्या होत्या. एक मूर्ती तर जागेवरून हलवून मोकळ्या जागेत आडवी फेकून दिलेली होती. पश्चिम तोरणावर फेल यांना एक नाव दिसली. तिचे पुढचे टोक सिंहाच्या तोंडाचे होते, आणि मागचे टोक माशाच्या शेपटीचे. ती होती “भर समुद्रात, वादळाच्या मधोमध”. दोन माणसे वल्ही मारत होती. भोवती माणसे पोहत होती; बुडू नये म्हणून हाती लागेल ते धरत होती. एक जण बुडण्याच्या बेतात होता; तो नावेच्या कडेवर चढण्याचा “प्राण जाता जाता शेवटचा प्रयत्न” करत होता. त्यांच्या चेहऱ्यांवर त्यांची दुर्दशा दिसत होती. वर फुगीर पोटांचे पाच बुटके हात उंचावून तुळई तोलून धरत होते; जणू ते आता तिच्याखाली चिरडले जाणार होते. “यापेक्षा भावना अधिक बोलक्या करणारे शिल्प कल्पनेतही आणणे जवळजवळ अशक्य आहे.” दक्षिणेला फेल यांना तोरण दिसले नाही; तिथे फक्त एक साधे प्रवेशद्वार होते. तेव्हा दक्षिण तोरण कितीतरी काळापासून पडून होते.
कॅप्टन फेल यांनी पाहिलेले अखंड स्तूप, १८१९
एकही दगड पडलेला नाही
उत्तरेला पाव मैलावर दुसरी एक वास्तू उभी होती: आकाराने तशीच, पण लहान, आणि तिचे दगड एकमेकांत घट्ट बसवलेले. “ती पूर्णपणे सुस्थितीत आहे; एकही दगड पडलेला नाही.” जवळजवळ प्रत्येक दगडावर एक लेख होता. दोन्ही वास्तूंभोवती स्तंभांचे तुकडे, बुद्धांच्या भग्न मूर्ती, आणि घोडेस्वार, हत्ती, सिंह कोरलेल्या शिळा पडलेल्या होत्या. मोठ्या वास्तूभोवतीच्या खांबांवर पुष्कळ लेख होते; त्यांतली बहुतेक अक्षरे फेल यांना वाचताच येत नव्हती. एका अर्धस्तंभावर मात्र त्यांना तारीख असलेला एक संस्कृत लेख सापडला, आणि ते “अतिशय खूश” झाले. त्यांच्या वाचनाप्रमाणे ती तारीख सांगत होती, की मोठी वास्तू ख्रिस्तजन्मापूर्वी चाळीस वर्षे पूर्ण झाली. एफ. सी. मेसी यांना पुढे आढळले, की फेल यांनी तो लेख चुकीचा वाचला होता. फेल यांना वाटले, संशोधनात निपुण अशा पुरावस्तुतज्ज्ञाला तिथे बराच काळ काम मिळेल; नुसत्या लेखांच्या प्रती करायलाच काही दिवस लागतील. शिल्पाला न्याय देईल असे चित्र आपल्याला काढता येत नाही, आणि आपल्याकडे इतका थोडा वेळ होता, याची त्यांना फार खंत वाटली. त्यांचे वर्णन “अशा प्रचंड वास्तूंच्या भव्यतेची अगदी पुसट कल्पना”च देऊ शकत होते. पण याआधीचे कोणतेही वर्णन त्यांना माहीत नव्हते; म्हणून त्यांनी आपले वर्णन, त्यातल्या सगळ्या दोषांसकट, पाठवून दिले.
कॅप्टन फेल यांनी पाहिलेले अखंड स्तूप, १८१९
काही वर्षे
त्यांचे पत्र ११ जुलै १८१९ च्या ‘कलकत्ता जर्नल’मध्ये छापले गेले. पंधरा वर्षांनंतरही ते कोणत्याही टिकाऊ ग्रंथात आले नव्हते. म्हणून १८३४ मध्ये बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलचे संपादक जेम्स प्रिन्सेप यांनी ते त्या जर्नलमध्ये पुन्हा छापले. इमारतीला इजा न करता तिच्यात भोक पाडता येईल का? तसे जमले, तर आत कदाचित नाणी सापडतील, आणि ती तिचे वय सांगतील, असा विचार प्रिन्सेप यांनी मांडला. फेल यांना याआधीचे कोणतेही वर्णन माहीत नव्हते. पण सी. ई. लुअर्ड यांच्या मते, स्तूपाचा “पहिला शोध जनरल टेलर यांनी १८१८ मध्ये लावला”. जॉन मार्शल यांच्याकडेही टेलर १८१८ मध्ये तिथे आहेत. तेव्हा तीन तोरणे उभी होती; दक्षिणेचे तोरण जिथे पडले होते, तिथेच पडून होते; आणि मोठा घुमट अखंड होता. जवळचे भिलसा मुसलमान विजेत्यांनी तीनदा लुटले. औरंगजेबाच्या काळात तिथली मंदिरे चौथ्यांदा उद्ध्वस्त केली गेली. तरीही टेकडीवरच्या वास्तूंना धक्काही लागला नाही. काही वर्षांतच मोठी वास्तू कोसळेल, अशी भीती फेल यांना वाटली होती. १८५० मध्ये मेसी आले, तोपर्यंत तिची दोनच तोरणे, उत्तरेचे आणि पूर्वेचे, उभी उरली होती; पश्चिमेचे तोरण काही वर्षे आधी पडले होते. आणि ती लहान वास्तू, जिचा एकही दगड पडलेला नाही, असे फेल यांनी लिहिले होते? अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या वृत्तान्तानुसार, १८१९ मध्ये ती “पूर्णपणे सुस्थितीत” होती, पण १८२२ मध्ये अर्धी उद्ध्वस्त झाली; ज्या हौशी पुरावस्तुप्रेमींनी मोठा स्तूप उद्ध्वस्त केला, त्यांच्याच हातून. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कॅप्टन ई. फेल यांचे १८१९ चे वर्णन आणि जेम्स प्रिन्सेप यांच्या टिपा, बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ३ (१८३४), पृष्ठे ४११, ४८९-४९४; एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठे ५, ११, ७६; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), पृष्ठे १८५, २७५; जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठ २५; आणि सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठ ११८. फेल यांनी ती तारीख संवत कालगणनेचे १८ वे वर्ष अशी वाचली; लेखाची हुबेहूब प्रत पाहिल्याशिवाय प्रिन्सेप यांनी ती खरी मानली नाही. त्याच जर्नलचे कार्यवृत्त सांगते, फेल यांनी १८१७ किंवा १८१८ मध्ये भेट दिली.