भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
सांचीची दुरुस्ती
खिंडार बुजवले
सांचीच्या मोठ्या स्तूपात जवळजवळ साठ वर्षे एक प्रचंड खिंडार तसेच पडून होते. ते पाडले होते कॅप्टन जॉन्सनने. ही जागा चांगली ठाऊक होती; तरीही १८८१-८२ पर्यंत ती “जवळजवळ दुर्लक्षितच” राहिली. १८८१ पर्यंत “शेजारच्या गावकऱ्यांनी, किंवा सतत पसरत येणाऱ्या जंगलाच्या तडाख्याने, आणखीच नासधूस झाली होती.” तेव्हा कुठे, तिथे जे उभे होते त्याचे रक्षण करावे, असा विचार सरकारला सुचला. त्या वेळी प्राचीन स्मारकांचा क्युरेटर होता मेजर कोल. त्याच वर्षी त्याने टेकडीचा माथा झाडाझुडपांपासून मोकळा केला, आणि जॉन्सनचे खिंडार बुजवले. पुढच्या दोन वर्षांत, साम्राज्य सरकारच्या खर्चाने, त्याने दक्षिणेची आणि पश्चिमेची पडलेली तोरणे पुन्हा उभी केली. तिसऱ्या स्तूपासमोरचे लहान तोरणही त्याने पुन्हा उभे केले. तरीही, जॉन मार्शल यांच्या वृत्तान्तानुसार, कोसळत चाललेली इतर स्मारके वाचवण्याचा कोलने कोणताही प्रयत्न केला नाही. पठारावरचे विहार आणि मंदिरे त्याने ढिगाऱ्यातून खणून बाहेर काढली नाहीत. जागेवर विखुरलेली शेकडो सुटी शिल्पे आणि शिलालेख यांचे रक्षणही त्याने केले नाही.
सांचीची दुरुस्ती
चाळीस वर्षांनी
चाळीस वर्षांपूर्वी एफ. सी. मेसी यांना ही स्मारके दुर्लक्षित अवस्थेत आढळली होती. ती तशीच राहिली नाहीत, याचा त्यांना आनंद होता. याचे श्रेय ते कोलला देतात; त्याने सांचीचा आपल्या कामात समावेश केला, आणि तिथे साचे करवून घेतले. त्याच्यानंतर ते श्रेय देतात पुरातत्त्व सर्वेक्षण खात्याच्या मेजर कीथला. कीथने जागा जंगल आणि कचऱ्यापासून साफ केली, आणि अनेक शिल्पांवरचे शेवाळ आणि खपल्या काढून ती स्वच्छ केली. प्रमुख स्तूपाच्या भोवतीच्या कठड्याचे आणि तोरणांचे पडलेले भाग त्याने पुन्हा उभे केले; आणि शक्य तितके, त्यांना त्यांचे मूळ रूप परत दिले. तोरणांचे पडलेले भाग पुन्हा उभे करण्याचे काम मेसी कीथचे सांगतात; मार्शल तोरणे उभी करण्याचे श्रेय कोलला देतात. १९०८ पर्यंत ही जागा पुरातत्त्वाच्या डायरेक्टर-जनरलच्या देखरेखीखाली आली होती, आणि भोपाळ तिच्या देखभालीसाठी दरवर्षी अनुदान देत होते.
सांचीची दुरुस्ती
जंगलाखाली गाडलेले
गाडलेल्या वास्तू आणि सुटी शिल्पे यांचे काम १९१२ मध्ये स्वतः मार्शल यांच्या वाट्याला आले. त्यांनी सुरुवात केली, तेव्हा टेकडीच्या माथ्यावर फक्त मोठा स्तूप आणि आणखी थोडे अवशेष दिसत होते. बाकी सगळे खोल ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले होते, आणि जंगलाने झाकले होते. इतके, की “बहुतेक स्मारके अस्तित्वात आहेत, अशी शंकासुद्धा कोणाला आली नव्हती.” त्यांनी आधी जंगल साफ केले. मग मोठ्या स्तूपाच्या दक्षिणेची आणि पूर्वेची जमीन खणली. तिथे खडकावर ढिगारा खोलवर साचला होता; म्हणून तिथे भरीव अवशेष सापडतील, अशी त्यांना आशा होती. ती आशा “पुरेपूर खरी ठरली.” पूर्वेकडे, त्यांनी उघड्या केलेल्या वास्तूंच्या खाली आणखी जुन्या वास्तूंचे अवशेष होते. चाचणीसाठी केलेल्या खोदकामातून दिसले, की त्या मुख्यतः भिक्षूंची निवासस्थाने होत्या; जागेवर इतरत्र सापडलेल्यांसारख्याच. त्या वास्तू “भावी काळातल्या एखाद्या संशोधकाच्या कुदळीसाठी” सोडून देण्यात मार्शल “पूर्ण समाधानी” होते.
सांचीची दुरुस्ती
धोकादायक कोनांत कललेले खांब
पुढे प्रत्येक स्मारकाची “शक्य होईल तितकी भक्कम आणि टिकाऊ” दुरुस्ती करायची होती. सर्वांत अवघड कामांपैकी एक होते मोठ्या स्तूपाचा नैऋत्येकडचा भाग. तो कोसळण्याच्या बेतात होता. कोसळताना तो दक्षिण आणि पश्चिम तोरणे, आणि त्यांच्यामधला कठडा, हेही आपल्याबरोबर खाली आणणार होता; कोलने पुन्हा उभी केलेली तीच ही तोरणे. तो भाग उतरवून पुन्हा बांधला गेला. मंदिर क्रमांक १८ चे जड खांब “धोकादायक कोनांत” कलले होते. ते पुन्हा सरळ उभे करून भक्कम पायावर बसवावे लागले. मंदिर क्रमांक ४५ जीर्णतेच्या शेवटच्या टप्प्याला पोचले होते; त्याच्या गाभाऱ्यात शिरणाऱ्या कोणालाही ते “धोक्याचे” झाले होते. त्याचीही दुरुस्ती झाली. आणखीही कामे झाली. मधल्या आणि पूर्वेकडच्या सपाट्यांमधली लांब आधारभिंत पुन्हा बांधली गेली. तिसऱ्या स्तूपाचा घुमट, कठडे आणि माथ्यावरची छत्री पुन्हा बांधली गेली. मंदिर क्रमांक १७, ३१ आणि ३२ यांना नवी छपरे घातली गेली, आणि त्यांची दुरुस्ती झाली.
सांचीची दुरुस्ती
भोपाळच्या शासक
सगळी जागा ढोबळपणे सपाट करून तिच्यावर हिरवळ लावली; झाडे आणि फुलांचे वेल लावले. मोठ्या स्तूपाभोवती साचलेला ढिगारा साफ केला गेला. जुन्या दगडी फरसबंदीचे जे उरले होते, ते उतार देऊन पुन्हा बसवले गेले; त्यामुळे स्तूप “आता उंच आणि कोरडा उभा आहे.” हे काम मार्शल यांनी भोपाळच्या शासक, हर हायनेस नवाब सुलतान जहान बेगम यांच्या वतीने केले. त्यांच्या मते, भारतीय कला आणि पुरावस्तूंवर प्रेम करणारे सगळे जण या अवशेषांच्या संशोधनासाठी आणि जतनासाठी बेगम यांचे ऋणी होते. मार्शल यांचे स्वतःचे ऋण तर याहूनही मोठे होते. या कामात बेगम यांनी घेतलेला “सतत जागा असलेला रस आणि सहानुभूती” हे त्याचे एक कारण. दुसरे कारण, बेगम यांचे “कधीही न चुकणारे सौजन्य”; त्यामुळेच सांचीतला मुक्काम “माझ्या आयुष्यातल्या सर्वांत सुखद अनुभवांपैकी एक” ठरला. मार्शल यांनी आपला ‘गाइड’ बेगम यांनाच अर्पण केला. अर्पणपत्रिकेत ते लिहितात, भूतकाळाच्या या “अतुलनीय स्मारकांचा” शोध आणि जतन यांसाठी अलीकडच्या वर्षांत जे जे झाले, ते सारे बेगम यांच्या “आस्थेमुळे आणि औदार्यामुळे” झाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे ३, ७ (रोमन क्रमांक), आणि पृष्ठे २७-२९, ७९; एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठे ३-४; आणि सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठ ११८. कोलने तोरणे उभी केल्याचा काळ मार्शल एका ठिकाणी १८८१ नंतरची दोन वर्षे सांगतात, आणि दुसऱ्या ठिकाणी १८८२; गॅझेटियर हे काम १८८१-८२ मध्ये ठेवतो. मेसी एका टिपेत सांगतात, या साच्यांची शिफारस त्यांनी १८५१ मध्येच, सांचीवरच्या आपल्या मूळ अहवालात केली होती.