भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
सम्राटाने मागितलेले तोरण
सम्राटाची मागणी
जॉन मार्शल यांच्या मते, सांचीची स्मारके म्हणजे “आद्य बौद्ध धर्माने भारताला दिलेल्या सगळ्या स्मारकांत सर्वांत उदात्त स्मारके.” सांचीचा प्रमुख स्तूप म्हणजे मोठा स्तूप. त्याच्याभोवती भरगच्च कोरीव कामाची चार तोरणे उभी आहेत: दक्षिणेला, उत्तरेला, पूर्वेला आणि पश्चिमेला. १८६८ मध्ये सम्राट तिसरा नेपोलियन याने बेगम यांना पत्र लिहिले. त्यात त्याने त्या तोरणांपैकी एक तोरण भेट म्हणून मागितले. हिंदुस्थान सरकारने ते तोरण हलवू द्यायला नकार दिला. त्याऐवजी तोरणाच्या प्लॅस्टरच्या प्रतिकृती करून पॅरिसला पाठवल्या. लंडनच्या साउथ केन्सिंग्टन म्युझियममध्ये, डब्लिनला, एडिनबराला आणि इतरत्रही अशा प्रतिकृती होत्या. मार्शल या प्रतिकृतींचे वर्ष १८६९ देतात. त्या पूर्व तोरणाच्या होत्या. सम्राटाच्या मागणीचा “अप्रत्यक्ष परिणाम” म्हणून त्या तयार झाल्या, आणि युरोपातल्या प्रमुख राष्ट्रीय संग्रहालयांना दिल्या गेल्या.
सम्राटाने मागितलेले तोरण
ब्रिटिश म्युझियमकडे
तोरण इथून न्यावे, असे वाटणारा तिसरा नेपोलियन काही पहिला नव्हता. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी शिफारस केली होती, की “सांचीच्या स्तूपाची दोन पडलेली तोरणे ब्रिटिश म्युझियममध्ये न्यावीत.” तिथे ती “भारतीय पुरावस्तूंच्या दालनातल्या सर्वांत लक्षवेधी वस्तू” ठरतील. आणि ती इंग्लंडला नेली, तर त्यांचे जतन होईल, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. त्यांनी दिलेले त्या तोरणांचे वर्णन जो कोणी वाचेल, तो त्यांची किंमत जाणेल, अशी त्यांना खात्री होती. पण काही कोरीव दृश्यांचा अर्थ लावणे कठीण होते. एका दृश्याबद्दल त्यांनी लिहिले, “हे दृश्य काय दाखवते, हे सांगणे कठीण आहे.” कॅप्टन फेल यांनी त्या दृश्याला फुटलेल्या जहाजाचे दृश्य म्हटले होते. ते जहाज “भर समुद्रात, वादळाच्या मधोमध” होते. त्याच्याजवळ माणसे पोहत होती; बुडू नये म्हणून ती खांब वगैरे पकडत होती. एक जण जहाजाच्या कडेवर चढण्याचा “अखेरचा प्रयत्न” करत होता. कनिंगहॅम यांना हे वर्णन “मुळीच अचूक नाही” असे वाटले. त्यांनी दाखवून दिले, की पाण्यातल्या आकृतींची पाठ जहाजाकडे आहे; आणि त्या “अगदी आरामात इकडेतिकडे तरंगत असल्यासारख्या दिसतात.”
सम्राटाने मागितलेले तोरण
पोचायला अवघड
जेम्स फर्ग्युसन यांनी ही तोरणे कागदावर वाचकांपुढे आणली. पॅरिसच्या १८६७ च्या प्रदर्शनातून जन्मलेल्या एका ग्रंथावर ते काम करत होते. तेव्हा त्यांना “बंगाल सैन्यातले लेफ्टनंट-कर्नल मेसी यांनी १८५१ मध्ये काढलेली, सांचीच्या स्तूपाची एक सुंदर चित्रमालिका” सापडली. ती इंडिया ऑफिसच्या ग्रंथालयात होती. त्याच वेळी त्याच स्मारकाच्या फोटोंचा एक संच त्यांच्याकडे पाठवला गेला. अशा रीतीने सांची त्या ग्रंथात आली. सॅम्युएल बील यांनी त्या ग्रंथाची चित्रपाने चाळली. मग १८७० मध्ये त्यांनी प्रश्न विचारला: “सांचीच्या कठड्यांवर आणि तोरणांवर इतक्या काळजीपूर्वक कोरलेली” ही दृश्ये आहेत तरी कोणती? एका चित्रात उत्तर तोरणाची एक कोरीव तुळई मागच्या बाजूने दाखवली होती. तोरणांच्या आडव्या तुळयांपैकी मेसी यांनी काढलेला तो एकच भाग होता. तिथवर चढून जाणे इतके अवघड होते, की त्याहून अधिक काही करायचा प्रयत्नच झाला नाही. तरीही त्या एका चित्राने बील यांना “संपूर्ण दृश्याचे कोडे उलगडायला” मदत केली. ते दृश्य तुळईच्या दोन्ही बाजूंवर पसरलेले आहे. मार्शल यांनी सांचीवरच्या बहुतेक आधुनिक लिखाणाला “कालबाह्य आणि दिशाभूल करणारे” म्हटले. त्यांच्या मते, सर्वांत प्रसिद्ध ग्रंथांपैकी फर्ग्युसन यांचा ग्रंथ तोरणांवरच्या शिल्पपटांकडे मुख्यतः आदिम वृक्षपूजेची आणि नागपूजेची उदाहरणे म्हणून पाहतो. आणि मेसी यांचा ग्रंथ स्वतःचेच काही “कल्पनारम्य सिद्धांत” खरे ठरवू पाहतो. मग सांचीला येणारे बहुतेक लोक “या स्मारकांबद्दल आणि त्यांच्या दगडांवर कोरलेल्या कथांबद्दल विचित्र, खोट्या कल्पना” घेऊन परत गेले, यात “नवल ते काय!”
सम्राटाने मागितलेले तोरण
प्लॅस्टरमधले तोरण
एफ. सी. मेसी सांचीला साचे करवून घेणाऱ्या एका माणसाचे नाव देतात; वर्ष मात्र देत नाहीत. तो होता कर्नल कोल; तेव्हा तो भारतातल्या प्राचीन स्मारकांचा क्युरेटर होता. अनेक सुट्या शिल्पांचे, आणि प्रमुख स्तूपाच्या “संपूर्ण पूर्व तोरणाचे” प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसचे साचे कोलने आपल्या देखरेखीखाली करवून घेतले. त्या साच्यांवरून घेतलेल्या प्रतिकृती “आता साउथ केन्सिंग्टनच्या इंडियन म्युझियममध्ये” होत्या. पूर्व तोरण चार तोरणांत सर्वांत जुने नव्हते. फर्ग्युसन यांनी दक्षिण तोरणाला पहिले स्थान दिले. त्यावरचा एक शिलालेख सांगतो, की ते सातकर्णी नावाच्या एका राजाच्या कारकिर्दीत उभारले गेले. फर्ग्युसन यांच्या मते ते राजे जवळजवळ निश्चितच इसवी सन १० ते २८ मध्ये राज्य करणारे सातकर्णी होते. त्यानंतर उत्तर तोरण, मग पूर्व तोरण, “ज्याची प्रतिकृती साउथ केन्सिंग्टनला आहे ते”, आणि सर्वांत शेवटी पश्चिम तोरण. पॅरिसला तोरणाच्या प्रतिकृती मिळाल्या; हिंदुस्थान सरकारने तोरणे मात्र सांचीतच ठेवली. पण मार्शल यांच्या शब्दांत, “या अतुलनीय वास्तू पुढच्या पिढ्यांसाठी जतन कराव्यात”, हा विचार “कोणाच्याही मनात आलेला दिसत नाही.” गावकऱ्यांनी आणि सतत पसरत येणाऱ्या जंगलाने आणखीच नासधूस केली. आणि १८८१ मध्येच कुठे सरकारला “मूळ वास्तूंचे रक्षण करण्याचा” विचार सुचला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठे ११८-११९; जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे ५-६ (रोमन क्रमांक) आणि पृष्ठ २७; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), प्रस्तावना, पृष्ठ ११ (रोमन क्रमांक), आणि पृष्ठे २२०-२२१; जेम्स फर्ग्युसन, ‘ट्री अँड सर्पेंट वर्शिप’ (१८६८), प्रस्तावना, पृष्ठे ३-५ (रोमन क्रमांक); सॅम्युएल बील, ‘सम रिमार्क्स ऑन द ग्रेट टोप ॲट सांची’ (१८७०), पृष्ठे १, ३-४; एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठे ३-४; आणि जेम्स फर्ग्युसन, ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ (१८७६), पृष्ठ ९५. गॅझेटियर प्रतिकृती साउथ केन्सिंग्टन म्युझियममध्ये असल्याचे सांगतो, मेसी साउथ केन्सिंग्टनच्या इंडियन म्युझियममध्ये. बील तुळईच्या दोन्ही बाजूंवरचे दृश्य म्हणजे शाक्यांचा वेस्संतर म्हणून झालेला जन्म, असे वाचतात. मार्शल मेसी यांच्या पुस्तकाचे वर्ष १८९२ देतात.