भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
विदिशेचे हस्तिदंती कारागीर
हस्तिदंती कारागिरांचे काम
सांचीच्या मोठ्या स्तूपाच्या पूर्व तोरणावर एक कोरीव पट्ट आहे. त्याचे कोरीव काम आणि त्यातली खोली, दोन्ही दुर्मिळ नाजूकपणाची आहेत. जॉन मार्शल यांनी त्याबद्दल लिहिले आहे: “त्यावरचा लेख सांगतो, तसे ते विदिशेच्या हस्तिदंती कारागिरांचे काम होते, हे आपण चांगले समजू शकतो.” मोठ्या स्तूपाची चार तोरणे, आणि तिसऱ्या स्तूपाचे एकुलते एक तोरण, या सांचीच्या सगळ्या वास्तूंत सर्वांत देखण्या आहेत. त्यांच्या मते ही पाचही तोरणे एकमेकांपासून काही दशकांच्या अंतरातच उभी राहिली, आंध्र राजांच्या काळात. इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या किमान दोन-तीन दशके आधीपासून पूर्व माळवा त्यांच्या ताब्यात होता. त्यांचा खर्च कोणी केला? दगडच ते सांगतात. तोरणांवरचे लेख दान देणाऱ्या लोकांची आणि श्रेणींची नावे नोंदवतात. पण तिथे कोरलेल्या दृश्यांबद्दल आणि आकृत्यांबद्दल “ते एक शब्दही बोलत नाहीत.”
विदिशेचे हस्तिदंती कारागीर
तोरणावर राजाचे नाव
१८३४ मध्ये जेम्स प्रिन्सेप यांनी सांचीच्या एका लेखाची प्रत बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्ये छापली; त्या जर्नलचे ते संपादक होते. “भिलसाच्या किंवा सांचीच्या लेखाचा आमच्या प्राच्यविद्या-पंडितांपैकी कोणालाही अजून काहीच अर्थ लावता आलेला नाही.” अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी सांचीच्या दानाच्या छोट्या ओळींची यादी दिली. तिथे आपल्या क्रमांकांशेजारी त्यांनी प्रिन्सेप यांनी त्या ओळींना दिलेले क्रमांकही दिले. कनिंगहॅम आणि लेफ्टनंट एफ. सी. मेसी यांनी तोरणांवरच्या लेखांची अक्षरे, काळ ठाऊक असलेल्या लेखांच्या अक्षरांशी ताडून पाहिली. तोरणे इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या सुमारास उभारली गेली, असा त्यांनी अंदाज केला. मग “मोठ्या समाधानाने” कनिंगहॅम यांना एका राजाचे नाव सापडले, “दक्षिण तोरणावर अगदी उठून दिसणाऱ्या जागी.” ते दान होते “श्री सातकर्णी यांच्या राजवटीत” दिलेले. या शोधाने त्यांना एक विश्वास दिला: कोणत्याही भारतीय लेखाचा काळ त्याच्या अक्षरांच्या आकारांवरून ढोबळमानाने सांगता येतो. दान देणारा होता आनंद. पुढे मार्शल यांनी त्याला वासिठीचा मुलगा, आणि राजा सातकर्णी यांच्या “कारागिरांचा प्रमुख”, असे वाचले. कनिंगहॅम यांनी ती ओळ “नवदीक्षित वासिष्ठ यांचा मुलगा” अशी वाचली होती. पण त्या घराण्यातल्या अनेक राजांचे नाव सातकर्णी होते; त्यामुळे हे नेमके कोणते सातकर्णी, हे संशयातच राहिले. कनिंगहॅम त्यांचा काळ इसवी सन १९-३७ मध्ये ठेवतात, मार्शल इसवी सनापूर्वीच्या पहिल्या शतकात. आणि सी. ई. लुअर्ड ते तोरणच इसवी सनापूर्वीच्या दुसऱ्या शतकात ठेवतात.
विदिशेचे हस्तिदंती कारागीर
प्रत्येक दगडावर एक नाव
मोठ्या स्तूपाभोवती, जमिनीच्या पातळीवर, दगडाचा एक भक्कम कठडा आहे. त्याचा प्रत्येक उभा खांब, प्रत्येक आडवी पट्टी आणि वरच्या कडेचा प्रत्येक दगड, वेगवेगळ्या दात्याचे दान असावे, असे दिसते. त्या दात्याचे नाव अजूनही त्यावर कोरलेले दिसते. जेम्स फर्ग्युसन यांना वाटले, हा कठडा बांधायला शंभर वर्षे, किंवा त्याहून जास्त, लागली. मार्शल यांना त्याच्या निम्म्याहूनही कमी काळ पुरेसा वाटला. कारण त्यांच्या मते, फार मोठ्या संख्येने बौद्ध लोक विदिशेला लोटले असणार, आणि तिथून पुढे सांचीला गेले असणार. एक दाता होता “आय-चूड यांचा शिष्य बलमित्र.” त्याने, असे दिसते, पश्चिम तोरणाचा एक खांब दिला, आणि दक्षिण तोरणाची एक आडवी तुळई. दाते सगळ्या थरांतले लोक होते: जमीनधारक, नगरशेठ, व्यापारी, राजाचे लेखनिक आणि घोडेस्वार सैनिक. ते एरण, उज्जैन आणि इतर ठिकाणांहून आले होते. कनिंगहॅम यांच्या मोजणीनुसार, एक-तृतीयांशाहून अधिक दाने स्त्रियांनी दिली होती. त्यांना हे विलक्षण वाटले; कारण त्यांच्या मते भारतात स्त्रियांना मालमत्ता बाळगता येत नसे. मेसी यांच्या मते, या छोट्या नोंदी सिद्ध करतात, की भारतात पवित्र वास्तू सगळ्या समाजाच्या मदतीने उभारल्या आणि सजवल्या जात. दात्यांमध्ये अख्ख्या श्रेणीसुद्धा होत्या; त्यांतली एक होती “विदिशेच्या हस्तिदंती कारागिरांची श्रेणी.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे १२-१३, ३४, ४१, ४४, ४७-४८, ५२; बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ३ (१८३४), संपादक जेम्स प्रिन्सेप, पृष्ठे ४८८-४८९; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), पृष्ठे २३६, २६४-२६६, २६८; सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठ ११८; आणि एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), प्रकरण ११, पृष्ठे ९५-९८. कनिंगहॅम दात्याचे वर्णन “नवदीक्षित वासिष्ठ यांचा मुलगा” असे वाचतात, आणि श्री सातकर्णी यांना आंध्र घराण्याचे तिसरे राजे मानतात; मेसी त्यांनाच अनुसरतात, आणि म्हणतात, ही ओळ सर्वांत वरच्या तुळईचे, किंवा संपूर्ण तोरणाचे दान नोंदवते. मार्शल त्या पट्टाला त्रयस्त्रिंश स्वर्गाचा पट्ट म्हणतात.