भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · सांची
विदिशेच्या देवी आणि त्यांचे पुत्र महिंद
आईचे स्वागत
‘महावंश’ हा लंकेचा बौद्ध इतिहासग्रंथ. तो एका आईची गोष्ट सांगतो; आपल्या मुलासाठी स्वतः स्वयंपाक करणाऱ्या आईची. त्यांचे नाव देवी. त्यांचे पुत्र महिंद भिक्षू होते. त्यांच्या गुरूंनी आणि सहभिक्षूंनी लंका बेट धर्माकडे वळवण्याचे काम त्यांच्यावर सोपवले होते. निघण्यापूर्वी ते आईला भेटायला वेदिसा नगरीत आले. लाडका मुलगा दिसताच देवींनी त्यांचे आणि त्यांच्या सोबत्यांचे स्वागत केले, स्वतः रांधलेल्या अन्नाने. मग त्या त्यांना वर, सुंदर वेदिसगिरी विहाराकडे घेऊन गेल्या. ती टेकडी म्हणजे सांची होती का? सांचीचा शोध घेणाऱ्यांपैकी काहींना तसे वाटले. सांची ही आजच्या भिलसा गावाजवळची एक बुटकी टेकडी. जवळच, बेस आणि बेतवा नद्या जिथे मिळतात, तिथे एके काळी विदिशा ही प्रसिद्ध आणि गजबजलेली नगरी होती. कथा अशी, की तरुण अशोक याच नगरीत थांबले, आणि त्यांनी देवींशी विवाह केला. तिथल्या बौद्धांनी आसपासच्या टेकड्यांच्या माथ्यांवर आपली स्मारके आणि विहार बांधले. त्या जागा मोठ्या नगरीच्या गोंगाटापासून पुरेशा दूर होत्या, आणि तिथल्या भाविकांना ओढून आणण्याइतक्या जवळही. सांचीचा बुद्धांच्या जीवनाशी काहीही संबंध नव्हता. आणि चिनी यात्रेकरूंनी “या स्थळाबद्दल एक शब्दही सांगितलेला नाही.” तरीही इथले अवशेष भारतातल्या बौद्ध वास्तुकलेचे सर्वांत भव्य आणि सर्वांत परिपूर्ण नमुने आहेत. वसंताच्या सुरुवातीला पळस, ‘वनातली ज्वाला’, करड्या भग्नावशेषांभोवतीचा टेकडीचा उतार पेटवून टाकतो.
विदिशेच्या देवी आणि त्यांचे पुत्र महिंद
राजकुमार आणि व्यापाऱ्याची कन्या
महावंशातल्या कथेनुसार, देवींची आणि महिंदांच्या वडिलांची भेट तिथेच, फार पूर्वी झाली होती. राजकुमार अशोक तेव्हा अवंतीचे राज्य चालवत होते; ते राज्य त्यांना त्यांच्या वडिलांनी दिले होते. उज्जैनला जाताना ते वेदिसा नगरीत थांबले. तिथे त्यांना देवी नावाची एक सुंदर कुमारी भेटली. त्या एका व्यापाऱ्याच्या कन्या होत्या. अशोकांनी त्यांच्याशी विवाह केला. उज्जैनमध्ये देवींना एक सुंदर मुलगा झाला, महिंद; आणि दोन वर्षांनी एक मुलगी, संघमित्ता. महिंदांना भिक्षू होऊन बारा वर्षे झाली होती, तेव्हा लंकेचे काम त्यांच्यावर सोपवले गेले. योग्य वेळेची वाट पाहताना त्यांनी ठरवले, आधी आपल्या नातलगांना भेटायचे. त्यांनी बरोबर चार भिक्षू घेतले, आणि आपल्या बहिणीचा मुलगा. आईकडे येण्यापूर्वी सहा महिने ते आपल्या नातलगांना उपदेश करत राहिले. ते तिथे एक महिना राहिले. भंडुक नावाच्या एका तरुणाने त्यांचा देवींना केलेला उपदेश ऐकला. तो देवींच्या बहिणीचा नातू होता. तो महिंदांबरोबरच राहिला. महान इंद्र महिंदांकडे आले आणि म्हणाले: “लंकेला धर्माकडे वळवायला निघा.” महिंदांनी आपला दिवस आधीच निवडला होता: ज्येष्ठ महिन्यातला एक दिवस. त्या दिवशी महाराज देवानंपिय तिस्स मिस्सक पर्वतावर चढतील, असे महिंदांना वाटत होते. त्या दिवशी ते आणि त्यांचे सोबती त्या विहारातून आकाशात उडाले, आणि लंकेत मिस्सक पर्वतावर उतरले. उपासक भंडुकही त्यांच्याबरोबर गेला, “ते माणसे आहेत, हे ओळखले जावे म्हणून.”
विदिशेच्या देवी आणि त्यांचे पुत्र महिंद
ती टेकडी सांचीच का?
महावंश सांचीचे नाव कुठेच घेत नाही. लेफ्टनंट एफ. सी. मेसी १८५० मध्ये सांचीचे स्तूप तपासायला आले. कथेतली जागा हीच टेकडी असण्याची फार शक्यता आहे, असे त्यांनी आधीच टिपून ठेवले होते. अलेक्झांडर कनिंगहॅम तिथे त्यांना येऊन मिळाले. त्यांना ही ओळख “अगदी निश्चित” वाटली. हीच कथा सांगताना बुद्धघोष त्या नगरीला वेस्सनगर म्हणतात. कनिंगहॅम यांच्या मते तिचे भग्नावशेष म्हणजे बेसनगर; ते अजूनही भिलसाच्या उत्तरेला दोन मैलांवर उभे होते. महावंशातल्या टेकडीचे नाव ते चेतियगिरी असे वाचतात. त्यांच्या मते ती टेकडी म्हणजे सांचीची टेकडी, त्या नगरीच्या दक्षिणेला सुमारे चार मैलांवर. त्यांचा युक्तिवाद असा: टेकडीला तिचे नाव तिच्यावर आधीच उभ्या असलेल्या स्तूपावरून मिळाले असेल, तर मोठा स्तूप अशोकांच्या राजवटीपेक्षा जुना ठरतो. जॉन मार्शल यांना इतकी खात्री वाटली नाही. त्यांच्या मते, कथा खरी असेल, तर ती टेकडी सांचीच मानणे योग्य होईल; कारण अशोकांनी आपला एक शिलालेख-स्तंभ तिथे उभारला. पण त्या दंतकथेची आणखी एक आवृत्ती आहे. तिच्यात महिंद अशोकांचे पुत्र नव्हेत, तर भाऊ आहेत; आणि ती त्यांचा विदिशेशी काहीच संबंध जोडत नाही. म्हणून “या कथेवरून सांचीच्या स्मारकांचा काळ ठरवणे उघडच धोक्याचे होईल.” अशोकांच्या पत्नीने आपल्या मुलासाठी एक “भव्य विहार” उभारला, असे सांगितले जाते. मेसी यांना स्वतःला सांचीत त्याचा मागमूसही सापडला नाही. मार्शल यांच्या मते, “कथा खरी असो वा नसो,” बौद्ध लोक सांचीला पहिल्यांदा वसले, ते अशोकांच्या हयातीतच. आणि अशोकांनी तिथे उभारलेल्या स्मारकांवरून दिसते, की सांचीचा संघ हा त्यांच्या खास आस्थेचा आणि काळजीचा विषय होता.
विदिशेच्या देवी आणि त्यांचे पुत्र महिंद
अशोकांचा स्तंभ
त्या स्मारकांपैकी एक म्हणजे मोठ्या स्तूपाच्या दक्षिण तोरणाजवळचा स्तंभ. त्याच्या खांबावर एक राजाज्ञा कोरलेली होती. त्याच्या माथ्यावर पाठीला पाठ लावलेले चार सिंह होते. वरपासून खालपर्यंत तो घासून विलक्षण चकचकीत केलेला होता. त्याचा दगड कित्येकशे मैल दूरच्या चुनारच्या खाणींतून आला होता. तो दगड सांचीच्या उभ्या चढणीच्या टेकडीवर चढवणे, हे असे काम होते, “ज्याचा कोणत्याही इंजिनियरला खरोखर अभिमान वाटावा.” ही राजाज्ञा आता बरीच खराब झाली आहे. ती संघातल्या फुटीबद्दल आहे: जो भिक्षू किंवा जी भिक्षुणी संघात फूट पाडेल, त्यांना पांढरी वस्त्रे घालायला लावावीत, आणि वेगळे राहायला लावावे. “माझी इच्छा काय आहे? संघ एकत्र राहावा, आणि दीर्घ काळ टिकावा.” पण स्तंभ स्वतः टिकला नाही. १८१९ मध्ये सही केलेल्या स्तूपाच्या एका नकाशात आधीच “एक मोठा भग्न स्तंभ” दाखवलेला आहे. दक्षिण प्रवेशद्वाराच्या पूर्वेला काही फुटांवर कनिंगहॅम यांना एका भव्य सिंहस्तंभाचा खालचा भाग अजून उभा दिसला. खांबाचा बाकीचा भाग आणि शीर्ष जमिनीवर पडले होते. मार्शल यांच्या वृत्तान्तानुसार, “असे म्हणतात”, की अनेक वर्षांपूर्वी तिथल्या एका जमीनदाराने उसाच्या घाण्यासाठी खांब कापून घ्यायचा प्रयत्न केला, आणि त्यात त्याचे तुकडे केले. त्यांच्या काळात खुंट अजून जागेवर उभा होता, आणि मोठे तुकडे त्याच्या शेजारी ठेवलेले होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द महावंश’, विल्हेल्म गायगर यांचे भाषांतर (१९१२), प्रकरण १३, श्लोक १-२०; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘द भिलसा टोप्स’ (१८५४), पृष्ठे ८९-९०, १९३, २७०; एफ. सी. मेसी, ‘सांची अँड इट्स रिमेन्स’ (१८९३), पृष्ठ ११ (रोमन क्रमांक; कनिंगहॅम यांची टीप), पृष्ठ ७ आणि प्रकरण ९; जॉन मार्शल, ‘अ गाइड टू सांची’ (१९१८), पृष्ठे १-३, ७-९, ९०-९४; सी. ई. लुअर्ड, ‘द भोपाळ स्टेट गॅझेटियर’ (१९०८), पृष्ठे ११६-११७; आणि बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ३ (१८३४), पृष्ठ ४८९, यात १८१९ च्या एका नकाशावर जेम्स प्रिन्सेप यांनी दिलेल्या टिपा. गायगर यांच्या महावंशात त्या जागेचे नाव वेदिसगिरी आहे; कनिंगहॅम आणि मार्शल चेतियगिरी, म्हणजे “चैत्याची टेकडी”, असे वाचतात; आणि गायगर यांची टीप वेदिसा म्हणजे आजचे भिलसा, असे सांगते. कनिंगहॅम देवींना “मुख्य माणसा”ची कन्या म्हणतात; मार्शल त्यांना दोन पुत्र असल्याचे सांगतात. कनिंगहॅम यांच्या मते स्तूप इसवी सनापूर्वी २७० मध्ये उभा होता; मेसी यांच्या पुस्तकातल्या त्यांच्या टिपेत इसवी सनापूर्वी २८० मध्ये, आणि बहुधा त्याच्याही बरेच आधी; गॅझेटियर इसवी सनापूर्वी २५० सांगतो. मार्शल स्तंभाची उंची सुमारे ४२ फूट सांगतात.