भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
बर्निये यांनी वर्णिलेला ताजमहाल, १६६३
युरोपातही इतके भव्य नाही
फ्रांस्वा बर्निये आग्र्याच्या त्या कबरीला शेवटचे गेले, तेव्हा त्यांच्याबरोबर एक फ्रेंच व्यापारी होता. ही इमारत कितीही वाखाणली तरी कमीच, असे दोघांनाही वाटले. पण बर्निये यांनी आपले मत मनातच ठेवले. त्यांना भीती होती, की “हिंदुस्थानात फार काळ राहिल्यामुळे माझी अभिरुची बिघडली असेल.” त्यांचा सोबती नुकताच फ्रान्सहून आला होता. म्हणून “आपण युरोपात इतके धाडसी आणि भव्य काहीच पाहिले नाही,” असे त्याच्या तोंडून ऐकले, तेव्हा “माझ्या मनाला फार हायसे वाटले.” १ जुलै १६६३ रोजी दिल्लीहून लिहिलेल्या एका पत्रात बर्निये ही हकीकत सांगतात. पत्राच्या शेवटी ते आग्र्याच्या दोन मोठ्या कबरींकडे वळतात. एक जहांगीरने आपले वडील अकबर यांच्यासाठी उभारली. बर्निये तिच्याबद्दल काही न बोलता पुढे जातात, कारण तिची सगळी सौंदर्ये दुसरीत अधिक परिपूर्णपणे दिसतात. ती दुसरी कबर शाहजहानने आपल्या पत्नीच्या स्मृतीसाठी उभारली. तिचे नाव ‘ताज महाले’, म्हणजे जनानखान्याचा मुकुट; “ती विलक्षण आणि गाजलेली सुंदरी.” असे सांगतात, की त्याचे तिच्यावर इतके प्रेम होते, की ती जिवंत असेपर्यंत तो तिच्याशीच एकनिष्ठ राहिला. तिच्या मृत्यूने त्याला असा धक्का बसला, की तोही जवळजवळ तिच्यापाठोपाठ कबरीत गेला.
बर्निये यांनी वर्णिलेला ताजमहाल, १६६३
कमानींवर कमानी
कबरीकडची वाट आग्र्याहून पूर्वेकडे एका लांब, रुंद रस्त्याने चढत जात असे. वाटेत बागेची उंच भिंत लागे, आणि कमानी असलेल्या नव्या घरांची एक रांग. अर्ध्या वाटेवर बागेचे मोठे प्रवेशद्वार उभे होते. ते लाल संगमरवरासारख्या दिसणाऱ्या एका दगडाचे होते. फ्रेंच इमारतींत पाळल्या जाणाऱ्या स्थापत्याच्या रीती त्यात पाळलेल्या नव्हत्या. ते एका वेगळ्याच, आगळ्या प्रकारचे होते: “कमानींवर कमानी, आणि ओवऱ्यांवर ओवऱ्या”, शंभर निरनिराळ्या प्रकारांनी रचलेल्या. तरीही बर्निये यांच्या मते त्याला “आमच्या स्थापत्यग्रंथांत” जागा मिळायलाच हवी. कुठेही काही डोळ्यांना खुपत नाही; उलट प्रत्येक भाग डोळ्यांना आनंद देतो, “आणि पाहून डोळे कधी थकत नाहीत.” आत बागेच्या मधोमध एक उंच पायवाट जाते. ती इतकी रुंद, की सहा घोडागाड्या शेजारी शेजारी जाऊ शकतील. तिच्या पूर्ण लांबीत एक कालवा आणि कारंजी आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना, बागेच्या भिंतीलगत, एक लांब ओवरी आहे. पावसाळ्यात आठवड्यातून तीनदा गरिबांना तिच्यात आत घेतले जाई. शाहजहानने कायमचे सुरू करून ठेवलेले दान त्यांना तिथे मिळे.
बर्निये यांनी वर्णिलेला ताजमहाल, १६६३
आदराने स्मरण
मग येते खुद्द कबर: “शुभ्र संगमरवराचा एक विशाल घुमट”, आणि त्याच्याभोवती शुभ्र संगमरवराचेच छोटे मनोरे. तिच्या चार मोठ्या कमानींपैकी एक कमान एका खोलीने बंद केलेली आहे. त्या खोलीत खास त्यासाठी ठेवलेले मुल्ला “ताज महालेच्या आदरपूर्वक स्मृतीसाठी” अखंड कुराण वाचत असत. प्रत्येक कमानीच्या मध्यभागी शुभ्र संगमरवराच्या फलकांत काळ्या संगमरवराची मोठी अरबी अक्षरे बसवलेली आहेत. आत घुमट आणि वरपासून खालपर्यंतची सगळी भिंत शुभ्र संगमरवराने मढवलेली आहे. तिचा एकही भाग कौशल्याने घडवलेला नाही, असे नाही. जिकडे पाहावे तिकडे त्यांना जास्पर, जेड आणि इतर दुर्मीळ दगड संगमरवरात अगणित प्रकारांनी जडवलेले दिसले. जमिनीवरच्या काळ्या-पांढऱ्या चौकोनांतसुद्धा हे दगड “कल्पना करता येईल अशा अत्यंत सुंदर आणि नाजूक रीतीने” जडवलेले आहेत. घुमटापासून बागेच्या टोकापर्यंत एक गच्ची जाते. तिथून खाली वाहणारी यमुना दिसते; बागांचा विस्तीर्ण पट्टा, आग्रा शहराचा एक भाग, किल्ला, आणि नदीकाठावरची सरदारांची सुंदर घरे दिसतात.
बर्निये यांनी वर्णिलेला ताजमहाल, १६६३
न पाहिलेली खोली
एका जागी मात्र बर्निये यांना जाता आले नाही. घुमटाखाली एक लहान खोली आहे; तिच्यात ताज महालेची कबर आहे. ती वर्षातून एकदा, फक्त एकदाच, मोठ्या समारंभाने उघडली जाते. आणि तिचे पावित्र्य भंगू नये, म्हणून कोणत्याही ख्रिस्ती माणसाला आत सोडले जात नाही. आत काय होते? या बाबतीत त्यांच्या पत्राची दोन इंग्रजी भाषांतरे एकमेकांच्या उलट सांगतात. नंतरच्या भाषांतरात बर्निये म्हणतात: “मी आतला भाग पाहिलेला नाही; पण मला समजते, की त्याहून समृद्ध आणि भव्य काही कल्पनाही करता येणार नाही.” जुन्या भाषांतरात ते याच्या अगदी उलट सांगतात. ख्रिस्ती लोकांना आत येऊ दिले जात नाही, ते “लोक म्हणतात त्याप्रमाणे” त्या जागेचे पावित्र्य भंगेल या भीतीने. पण त्यांना जे कळले, त्याप्रमाणे खरे कारण असे, की आत समृद्ध किंवा भव्य असे काहीच नव्हते. मग बर्निये आपला निर्णय देतात. हिंदुस्थानाने आपली अभिरुची बिघडवली नाही ना, याची त्यांना अजूनही खात्री नव्हती. पण त्यांच्या मते जगातल्या आश्चर्यांत गणली जावी ती ही कबर, “इजिप्तच्या पिरॅमिडांच्या त्या बेढब राशी नव्हेत. त्या दोनदा पाहिल्यानंतर मला त्यांचा कंटाळा आला होता.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्रांस्वा बर्निये, ‘ट्रॅव्हल्स इन द मोगल एम्पायर’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१८९१), पृष्ठे ५, २८०, २९३-२९९; आणि खोलीच्या भागासाठी आणि पत्राच्या शेवटच्या परिच्छेदासाठी, जुने इंग्रजी भाषांतर, जे एच. जी. कीन यांनी ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे २९-३० वर उद्धृत केले आहे. कॉन्स्टेबल यांच्या छापील आवृत्तीच्या आमच्या प्रतीत हा शेवटचा परिच्छेद खराब झाला आहे. बर्निये घुमटाची तुलना पॅरिसच्या वाल-द-ग्रासशी करतात, आणि जडावकामाची फ्लॉरेन्सच्या ग्रँड ड्यूकच्या चॅपेलशी. कॉन्स्टेबल यांना तो फ्रेंच व्यापारी “बहुधा ताव्हेर्निए” वाटला. हे पत्र मस्यू द ला मोत ल व्हायेर यांना लिहिलेले आहे.