भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
हेबर, पार्क्स आणि स्लीमन दांपत्य
घुमटाला सलाम
फॅनी पार्क्स आपल्या ‘सीगल’ नावाच्या छोट्या गलबतातून यमुनेतून आग्र्याकडे चालल्या होत्या. एका सकाळी “कड्यावरून ताजचा शुभ्र संगमरवरी घुमट अगदी अंधुकसा दिसला, आणि आम्ही मोठ्या आनंदाने त्याला सलाम केला.” मग पाव मैल रुंदीच्या एका वाळूच्या दांड्याने गलबत अडवले; पुढे आणखी दोन दांडे होते. “मी इतकी निर्भय असूनही असा दांडा कापून पुढे जायचे धाडस मला होत नाही.” आग्रा फक्त सोळा मैलांवर होते. शेतांत मोर होते: “काय दुर्दैव! माझे पती इथे नाहीत; आणि मला तरी कुठे नेम धरता येतो!” दोन दिवसांनी त्यांचे घोडे आले. आपल्या लाडक्या लहानशा टेरियर कुत्र्याला कवेत घेऊन, काळ्या घोड्यावर बसून त्या दौडत निघाल्या; एका मित्राने पाठवलेली पालखी त्यांना वाटेत भेटणार होती. रात्री उशिरा त्या आग्र्याला पोचल्या. ताजच्या आवारात, मोठ्या प्रवेशद्वारासमोर, त्यांच्यासाठी तंबू ठोकलेला होता. “एकावन्न दिवसांच्या यमुनेतल्या प्रवासाने मी ही यात्रा पुरी केली होती!” त्या दगदगीने त्या आजारी पडल्या, आणि कित्येक दिवस अंथरुणाला खिळल्या.
हेबर, पार्क्स आणि स्लीमन दांपत्य
अलौकिक सौंदर्य
जानेवारी १८३५ मध्ये त्यांनी लिहिले, “मी ताजमहाल पाहिला; पण त्याच्या लावण्याचे वर्णन कसे करू? त्याच्या अलौकिक सौंदर्याचे!” त्यांना वाटले, जगाला त्याचे कौतुक वाटते ते त्याच्या आकारामुळे नव्हे; त्याच्या डौलामुळे आणि नाजूकपणामुळे. उभारून दोन शतकांहून अधिक काळ लोटला, तरी ते “पहिल्यांदा उभारले तेव्हा होते तितकेच निर्मळ आणि नाजूक” होते. संगमरवरातल्या करड्या शिरांमुळे त्याला “मोत्यासारखी एक छटा” आली होती. आत शिरताच पहिली नजर “अतिशय भारावून टाकणारी” होती. मंद प्रकाशात त्यांना गंभीर प्रतिध्वनी ऐकू आले. त्यांना वाटले, वरच्या दालनांत धर्मगुरू मृतात्म्यासाठी प्रार्थना करत आहेत. अनेक जण एकदम बोलले, की तो आवाज मेघगर्जनेसारखा होई; तिथले लोक त्याची तुलना “अनेक हत्तींच्या गर्जने”शी करत. कबरीवर म्हटलेली प्रार्थना वर ऑर्गनच्या नादासारखी घुमे. त्यांच्या आधी रेजिनाल्ड हेबर यांनी ताज पाहिला होता. हिंदुस्थानात आल्यापासून ते ताजची स्तुती ऐकत आले होते. आणि त्याचे सौंदर्य “माझ्या अपेक्षेपेक्षा कमी नव्हे, तर अधिकच” भरले. घुमट आणि मनोरे त्यांना सगळ्यात कमी आवडले; घुमटाचा कांद्यासारखा फुगवटा त्यांना बेढब वाटला. पण त्यांच्या मते, ज्याच्यापाशी “अभिरुची किंवा भावना यांच्यापेक्षा टीकाच अधिक” असेल, तोच अशा दोषांना ताजच्या सौंदर्यापुढे महत्त्व देईल.
हेबर, पार्क्स आणि स्लीमन दांपत्य
दोन स्त्रियांच्या कबरी
१ फेब्रुवारीला मोठ्या प्रवेशद्वाराबाहेर ईदची जत्रा भरली. रंगीबेरंगी कपडे घातलेले लोक घोळक्याघोळक्याने वाटेवरून कबरीकडे चालले होते. वीज पडून घुमटाच्या संगमरवराचा एक तुकडा उडाला होता. कंपनी सरकारतर्फे पुष्कळ लोक कबरीची आणि बागेची देखभाल करत; ताजच्या दुरुस्तीचा खर्चही कंपनीच करत असे. आग्र्याच्या किल्ल्यात पार्क्स एका तळघरात उतरल्या. जमिनीखालच्या उदास भुयारांत ते नुकतेच सापडले होते. त्या त्याला “गुप्त खुनाचे तळघर” म्हणतात: ती एका स्त्रीची कबर होती; अनोळखी, आणि खून झालेली. तिथली ओलसर, कोंदट हवा अजून त्यांच्या घशात होती. किल्ल्यातून ते गाडीने ताजकडे गेले. पौर्णिमेचा चंद्र होता; “सुंदराला अधिक सुंदर करणारा”. आणि ताज “परीलोकातल्या हिमनक्षीसारखा, तरीही इतका भव्य आणि रुबाबदार” दिसत होता. जगातले हे आश्चर्यही एका स्त्रीचीच कबर होती. “केवढा हा विरोधाभास! त्या दोघींचे नशीब किती वेगळे!” एक अनोळखी, खून झालेली; तिची कबर किल्ल्याखाली नुकतीच सापडली होती. दुसरीची कबर “शांत चांदण्यात तेजस्वी, निर्मळ आणि सुंदर” उभी होती.
हेबर, पार्क्स आणि स्लीमन दांपत्य
पंचवीस वर्षांची प्रतीक्षा
एका वर्षानंतर, १ जानेवारी १८३६ रोजी, विल्यम स्लीमन आणि श्रीमती स्लीमन आग्र्याला आले. शहरापासून सुमारे सहा मैलांवर फळझाडांच्या एका छोट्या राईमागून ताजचा घुमट आणि मनोरा एकदम त्यांच्यासमोर आला. धुळकट धुक्यात ती इमारत निरभ्र आकाशात दिसली असती, त्याहून मोठी दिसली. स्लीमन यांनी लिहिले: “माझ्या आयुष्याची पंचवीस वर्षे मी समोरच्या या दृश्याची वाट पाहत होतो.” पृथ्वीवरच्या दुसऱ्या कोणत्याही इमारतीबद्दल त्यांनी इतके ऐकले नव्हते. त्यांनी आपले तंबू बागेतच ठोकले होते. तंबूत जाण्यापूर्वीच स्लीमन यांनी सगळी इमारत फिरून पाहिली. आधी त्यांना वाटले, घुमट फार मोठा आहे, आणि मनोरे फार साधे. पण त्यांनी प्रत्येक भाग पुन्हा पुन्हा पाहिला; प्रत्येक प्रकाशात, पौर्णिमेच्या चांदण्यातसुद्धा. आता कुठे तरी निराशा करणारे काही तरी दिसेल, असे त्यांना वाटत राहिले. पण नाही; पहिल्या दर्शनाची भावना कधीच उणावली नाही; ती वाढतच गेली. अखेर त्यांना त्यात “भागाभागांचा परिपूर्ण मेळ” जाणवला. पाव शतकापूर्वी केम्बल आणि त्यांच्या भगिनी श्रीमती सिडन्स हे अभिनेते त्यांना रंगभूमीवर जसे वाटले होते, तसा स्थापत्यात हा ताज होता: एकमेवाद्वितीय.
हेबर, पार्क्स आणि स्लीमन दांपत्य
तळघरातली बासरी
कधी कधी संध्याकाळी ताजच्या चौथऱ्यावर पलटणीचा बँड वाजे. पण स्लीमन यांना वाटले, पृथ्वीवर ऐकलेल्या सगळ्या संगीतात, साध्या कानाला सगळ्यात सुंदर वाटणारे संगीत कदाचित एका बासरीचे होते. बादशहा आणि त्याची पत्नी जिथे पहुडले आहेत, त्या खालच्या तळघरात ती हळुवार वाजवली जाई. तिचा सूर शंभर कमानदार कोनाड्यांमधून घुमटात वर चढे, आणि वर बसलेल्यांवर पुन्हा उतरे. “पुढे आयुष्यात आपल्याला एवढेच आठवते, की ते स्वर्गीय होते, आणि त्याने स्वर्गीय भावना जागवल्या.” त्या कबरीत तिथल्या युरोपीय स्त्री-पुरुषांसाठी कधी कधी नाच आणि भोजनाच्या मेजवान्या दिल्या जात. स्लीमन यांनी त्यांच्याविरुद्ध आपला “नम्र निषेध” नोंदवला. त्यांच्या मते मद्यपान आणि नाच “कबरीत अगदीच गैर” होते. श्रीमती स्लीमन यांनी सगळी इमारत पाहिली, तेव्हा स्लीमन यांनी त्यांना विचारले, तुला ही कशी वाटली? त्या म्हणाल्या, “मला काय वाटते ते मी सांगू शकत नाही; अशा इमारतीवर टीका कशी करायची, ते मला कळत नाही. पण मनात काय जाणवते, ते सांगू शकते. माझ्यावरही अशीच एक इमारत उभी राहणार असेल, तर मी उद्या मरायला तयार आहे!” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिलग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे ३४६-३५३, ३६७-३६८; रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’, खंड १ (१८२८), पृष्ठे ५८९-५९०; आणि विल्यम स्लीमन, ‘रॅम्बल्स अँड रिकलेक्शन्स ऑफ ॲन इंडियन ऑफिशियल’, खंड २ (१८४४), पृष्ठे २७-२९, ३२, ३५-३८. हेबर आपल्या भेटीची तारीख १३ जानेवारी देतात, वर्ष देत नाहीत; आणि शाहजहानच्या पत्नीला ते “बेगम नूरजहान” म्हणतात.