भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
कर्झन आणि ताज विकण्याची कथा
हातोडी आणि छिन्नी
लॉर्ड कर्झन म्हणाला, ताजच्या बागेत मौजमजा करणारे लोक हातोडी आणि छिन्नी घेऊन येत. ज्या काळात तिथे सहलींच्या मेजवान्या होत, त्या काळात ही काही नवलाची गोष्ट नव्हती. बादशहाच्या आणि “त्याच्या लाडक्या, दिवंगत राणीच्या” कबरींतून अकीकाचे आणि कार्नेलियनचे टवके उडवण्यात पाहुणे आपली दुपार घालवत. ७ फेब्रुवारी १९०० रोजी बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या वार्षिक सभेत तो हे बोलला; त्या सोसायटीचा तो आश्रयदाता होता. त्याने सोसायटीला सांगितले, “परवा” आग्र्याला असताना तो खालच्या तळघरातल्या शाहजहानच्या संगमरवरी कबरीपाशी गेला होता. “जिच्या खाली त्याचा देह प्रत्यक्ष विसावला आहे,” अशी ती कबर. तिचा पुष्कळसा जडाव अजूनही उखडलेलाच होता. त्याने तो पुन्हा बसवण्याचा हुकूम दिला. त्याच्या मते जुनी सरकारे एका नव्या साम्राज्याचा पाया घालण्यात गुंतली होती; जुन्या साम्राज्यांच्या अवशेषांचा त्यांनी फारसा विचार केला नाही. अधूनमधून एखादा गव्हर्नर-जनरल थोडा पैसा देई; एकाने ताजच्या दुरुस्तीसाठी एक समिती नेमली. पण अशा प्रयत्नांतून काही रेखाचित्रे आणि “काही स्थानिक, उरकून टाकलेल्या दुरुस्त्या” यांपलीकडे फारसे हाती आले नाही. त्याने पुढे सांगितले, की त्या काळच्या अधिकाऱ्यांना सौंदर्याची किती कमी पर्वा होती, हे पूर्वी घडलेल्या काही घटनांवरून दाखवता येईल.
कर्झन आणि ताज विकण्याची कथा
“विक्रीला काढला!”
कर्झन म्हणाला: “लॉर्ड विल्यम बेंटिंकच्या दिवसांत ताज त्याच्या संगमरवराच्या किमतीसाठी नष्ट होण्याच्या बेतात होता.” २६ जुलै १८३१ रोजी कलकत्त्याच्या ‘जॉन बुल’ या वर्तमानपत्राने एक बातमी छापली होती. फॅनी पार्क्स यांनी ती आपल्या पुस्तकात उतरवून घेतली. ती अशी होती: “गव्हर्नर-जनरलने आग्र्याची ‘मूती मस्जिद’ नावाची सुंदर वास्तू १,२५,००० रुपयांना विकली आहे, आणि ती आता पाडली जात आहे! ताजही विक्रीला काढला आहे!” त्या वर्तमानपत्राने पुढे लिहिले, की मागितलेली किंमत आली नाही; तरी ताजसाठी दोन लाख रुपयांची बोली आली होती. आणि ताज पाडला गेला, तर लोकांत अशांतता माजण्याची शक्यता आहे, अशी अफवा होती. पार्क्स यांनी लिहिले: “हे खरे असेल, तर ही लाजिरवाणी गोष्ट नाही का?” मग आजच्या राजानेही वेस्टमिन्स्टर ॲबीतले सातव्या हेन्रीचे चॅपेल विकायला काय हरकत आहे? “गव्हर्नर-जनरल कोणत्या अधिकाराने ताज विक्रीला काढतो? मृतांना उपद्रव देण्याचा त्याला काही हक्क आहे का? एका सम्राज्ञीवर उभारलेली, आपल्या असामान्य सौंदर्यामुळे जगाचे आश्चर्य ठरलेली कबर विकण्याचा?” आणि “लोक म्हणतात” ते त्यांनी पुढे जोडले. एका हिंदूला ताज विकत घ्यायचा आहे. त्याचा संगमरवर वाहून नेऊन त्याला बिंद्राबंदला एक मंदिर बांधायचे आहे.
कर्झन आणि ताज विकण्याची कथा
एक बेफिकीर उद्गार
विल्यम स्लीमन आग्र्याच्या राजवाड्याची हकीकत सांगतात. एका आधीच्या गव्हर्नर-जनरलने तिथले एक अतिशय सुंदर संगमरवरी स्नानकुंड इंग्लंडचा राजा चौथा जॉर्ज याला पाठवण्यासाठी फोडून काढले. पुढे लॉर्ड विल्यम बेंटिंकच्या हुकुमाने त्या दालनांतला उरलेला संगमरवर सरकारतर्फे लिलावात विकला गेला. स्लीमन यांनी लिहिले: “या वस्तूंना अपेक्षित किंमत आली असती, तर बहुधा सगळा राजवाडा, आणि ताजसुद्धा, पाडून त्याच रीतीने विकला गेला असता.” पार्क्स यांच्या हकीकतीत त्या लिलावात इतकी थोडी रक्कम आली, की “पुढची लूट तिथेच थांबली.” “एक इंग्रज म्हणून” विचार करताना स्लीमन यांना एक इच्छा जवळजवळ आवरता आली नाही. त्या स्नानगृहाला अधिक चांगली किंमत यायला हवी होती; आणि “राजवाडा, ताज, आणि आग्र्यातले सगळेच लिलावात जायला” हवे होते. त्याचे कारण असे होते: या वास्तू लोकांच्या मनात भूतकाळाला वर्तमानापेक्षा वरचढ ठरवत. १९०६ मध्ये कर्झनची भाषणे छापली गेली, तेव्हा बेंटिंकविषयीच्या त्याच्या वाक्याला एक टीप जोडली गेली. “हे विधान अधिकृत आधारावर केले होते. पण ते अतिशयोक्त असावे, आणि सर डब्ल्यू. स्लीमन यांच्या एका बेफिकीर उद्गारावर आधारलेले असावे, असे मानायला कारण आहे.”
कर्झन आणि ताज विकण्याची कथा
लाइम-लाइट आणि कंदील
ताजच्या एका बाजूला मशीद आहे; दुसऱ्या बाजूला तिचा तोल साधणारी एक इमारत आहे, नकली मशीद. प्रवासी आणि मौजमजा करायला येणारे लोक ती इमारत वापरत. आणि त्यातूनच “ ‘मद्याच्या मैफली आणि धुडगूस’ यांची ती नेहमी ऐकू येणारी कहाणी” निघाली. काही इंग्रजांनी तिथे “शोभेल अशा मर्यादेत” मौज केली, तर त्यात एच. जी. कीन यांना फारसे वावगे दिसले नाही. पण त्यांनी “एका अलीकडच्या भारतीय पत्रकाराचे” शब्दही उद्धृत केले: “माझ्या मते ताज रोषणाईसाठी अजिबात योग्य नाही. शांत बागांत तोंडाचा आ वासून बडबड करणाऱ्या गर्दीची दाटी करणे, मोठे प्रवेशद्वार आणि मशीद यांच्यावर दिव्यांच्या रांगा लावून त्यांना दारूच्या झगमगत्या गुत्त्यांसारखे सजवणे, आणि मकबऱ्याच्या नाजूक बांधकामावर लाइम-लाइटचा झोत टाकणे, हा मला विध्वंसच वाटतो.” एके काळी त्या आवारात बागेतल्या मेजवान्या, बाजार, आणि नाचसुद्धा होत. कबर लाइम-लाइटने आणि चिनी कंदिलांनी उजळवली जाई. १९०५ मध्ये आग्र्याच्या गॅझेटियरने लिहिले, “सुदैवाने या प्रथा कधीच बंद झाल्या आहेत.” नकली मशीद आता विश्रामगृह राहिली नव्हती. आता तिथे लोक जमू शकत ते फक्त मुसलमानांच्या आणि हिंदूंच्या सणांसाठी, आणि दर मार्चमध्ये भरणाऱ्या फुलांच्या प्रदर्शनासाठी.
कर्झन आणि ताज विकण्याची कथा
अनमोल मोती
१८ मार्च १९०४ रोजी कलकत्त्याच्या कायदेमंडळापुढे प्राचीन स्मारकांच्या जतनाचे विधेयक आले, आणि व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झनने भाषण केले. तो म्हणाला, “ताज स्वतः आणि त्याचा सगळा परिसर आता कामगारांच्या हातांतून जवळजवळ मोकळा झाला आहे. आता त्याच्याकडे जाणारी वाट धुळीने भरलेल्या ओसाड जमिनीतून आणि गलिच्छ बाजारातून जात नाही. त्यांच्या जागी एक सुंदर उद्यान आहे.” बागेतल्या प्रत्येक इमारतीची दुरुस्ती झाली होती. जुने आराखडे सापडले होते; त्यांवरून पाण्याचे पाट आणि फुलांचे वाफे पुन्हा आखले गेले होते, मूळ रूपाच्या अधिक जवळ जाणारे. आग्र्याच्या इतर जुन्या वास्तूंचे कामही हाती घेतले गेले होते; त्यांच्यातला अकीक, जास्पर आणि कार्नेलियनचा जडाव पुन्हा बसवला जात होता. “आग्र्याच्या कुशल कारागिरांनी ३०० वर्षांपूर्वीच्या आपल्या पूर्वसुरींइतक्याच उत्साहाने आणि अभिरुचीने या कामाला स्वतःला वाहून घेतले आहे.” तळघरातल्या शाहजहानच्या ज्या कबरीचा पुष्कळसा जडाव त्याला उखडलेला आढळला होता, तीही दुरुस्त झाली. तो हिंदुस्थानात आल्यापासून एकट्या आग्र्यातल्या दुरुस्त्यांवर ४०,००० ते ५०,००० पौंड खर्च झाले होते. “प्रत्येक रुपया म्हणजे भूतकाळाला आदराने वाहिलेले अर्घ्य आहे, आणि भविष्याला दिलेली, पुन्हा गवसलेल्या सौंदर्याची भेट आहे.” आणखी तीन-चार वर्षांत “आग्रा जगाला परत दिला जाईल, एक अनमोल मोती म्हणून.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सर टॉमस रॅले (संपादक), ‘लॉर्ड कर्झन इन इंडिया: बीइंग अ सिलेक्शन फ्रॉम हिज स्पीचेस’ (१९०६), पृष्ठे १८५, १८८-१९०, १९४, १९८-१९९; फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिलग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे २२०, ३६८; विल्यम स्लीमन, ‘रॅम्बल्स अँड रिकलेक्शन्स ऑफ ॲन इंडियन ऑफिशियल’, खंड २ (१८४४), पृष्ठे ३६-३७, ४१; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे ३३-३४; एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे २०९, २१६-२१७; आणि रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’, खंड १ (१८२८), पृष्ठ ५८७. स्लीमन यांच्या मते तो आधीचा गव्हर्नर-जनरल म्हणजे लॉर्ड हेस्टिंग्ज. पार्क्स आणि नेव्हिल म्हणतात, ते स्नानकुंड प्रिन्स रिजंटला पाठवले गेले; हेबर आणि कर्झन म्हणतात, ते आग्र्याबाहेर कधी गेलेच नाही. कर्झन ताजच्या दुरुस्ती-समितीसाठी लॉर्ड मिंटोचे नाव घेतो; नेव्हिल अशी एक समिती १८०९ मध्ये नेमल्याचे सांगतात.