भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
मार्क ट्वेन यांचा ताज
हा माझा ताज नव्हे
मार्क ट्वेन यांनी पृथ्वीभोवती “रांगत रांगत” फेरी मारली. आग्र्यात आणि आसपास, आणि पुढे दिल्लीत, त्यांनी बादशहांच्या ऐन वैभवाच्या काळात बांधलेले किल्ले, मशिदी आणि कबरी पाहिल्या. त्यांच्या मते खर्चात, आकारात आणि भरगच्च सजावटीत त्या वास्तू अद्भुत होत्या; त्यांच्यापुढे जगातल्या बाकीच्या तशा वास्तू फिक्या वाटत. सुदैवाने त्यांनी त्यांच्याबद्दल फार वाचले नव्हते. म्हणून त्यांनी त्या साध्या, स्वच्छ नजरेने पाहिल्या, आणि त्या वास्तूंनी त्यांना “रोमांचित केले, धन्य केले, उन्नत केले.” त्यांतल्या एकाच वास्तूबद्दल त्यांना बोलायचे होते: ताजमहाल, “पृथ्वीवरची सगळ्यात प्रसिद्ध वास्तू”. आणि नेमके त्याच वास्तूबद्दल त्यांनी “गरजेपेक्षा फारच जास्त” वाचले होते. त्यांनी ताज दिवसा पाहिला, चांदण्यात पाहिला. जवळून पाहिला, दुरून पाहिला. आणि त्यांना सारा वेळ ठाऊक होते: आपल्या प्रकारातले हे जगातले आश्चर्य आहे. आज त्याला तोड नाही, आणि पुढे कधी असू शकणार नाही. “आणि तरीही तो माझा ताज नव्हता. माझा ताज उत्साहाने भारावलेल्या लेखकमंडळींनी बांधला होता; तो माझ्या डोक्यात पक्के ठाण मांडून बसला होता, आणि सुरुंग लावूनही मला तो उडवता येईना.”
मार्क ट्वेन यांचा ताज
माणसाचे हिमवादळ
तो ताज त्यांच्या डोक्यात फार दिवसांपासून होता. कित्येक कित्येक वर्षांपूर्वी त्यांच्या मनात एक कल्पना बसली होती. निसर्गाच्या कलाकृतींत हिमवादळाचे जे स्थान, तेच माणसाच्या कलाकृतींत ताजचे: डौलाची आणि वैभवाची जी परमावधी दोघांना गाठता येते, ती. एकाचा विचार मनात आला, की दुसरे डोळ्यांपुढे उभे राही; आणि ताज उभा राही तो “रत्नांनी मढवलेला, रत्नांचा जडाव केलेला”. “तो म्हणजे माणसाचे स्थापत्यातले हिमवादळ.” तो ताज वर्णन करणाऱ्यांनी त्यांच्या मनात बांधला होता; आणि त्या कामाला हातभार लागला तो ट्वेन यांच्या स्वतःच्याच कल्पनाशक्तीचा. ती वर्णने खरे तेच सांगतात, भाषेला जमेल तितक्या नेमकेपणाने; हे त्यांनी मान्य केले. पण भाषा “मोठी दगाबाज चीज” आहे. त्या लेखकांनी रत्नांबद्दल लिहिले, “आणखी रत्ने, आणि पुन्हा रत्ने”; आणि तो शब्द त्यांनी शास्त्रज्ञाच्या अर्थाने वापरला. पण हजारातल्या ९९९ वाचकांना रत्न म्हणजे हिरे, माणके आणि ओपल; “अग्नीत न्हालेल्या तेजस्वी रंगांचे एक दृश्य.” ताजचे खरे रत्नकाम मात्र त्यांना “संयत आणि नजरेत न भरणारे” दिसले: अकीक आणि कार्नेलियन दगडांत केलेल्या शांत रंगांच्या नक्षी. “कित्येकदा चुकीची माहिती पोचवण्याचा सगळ्यात खात्रीचा मार्ग म्हणजे अगदी काटेकोर खरे सांगणे.”
मार्क ट्वेन यांचा ताज
पंधरा वेळा नायगारा
असे त्यांच्या बाबतीत एकदा आधीही घडले होते. मनातला नायगारा धबधबा खऱ्या धबधब्याएवढा व्हायला त्यांना पंधरा वेळा नायगाराला जावे लागले. पहिल्या वेळी ते आकाशाकडे तोंड करून आले; हिमालयाएवढ्या उंचीवरून एखादा अटलांटिक महासागरच खाली कोसळत असेल, अशी त्यांची अपेक्षा होती. आणि समोर आले ते “खेळण्याएवढे खरे रूप”: “वाळत घातलेला, झालरीचा एक इवलासा ओला पदर.” तो धक्का त्यांना सोसवला नाही. “मी धप्पकन कोसळलो.” पंधरा फेऱ्यांत हळूहळूच खरा धबधबा त्यांना भव्य वाटू लागला. त्यांना ठाऊक होते, ताजच्या बाबतीतही त्यांनी तेच करायला हवे: तो पंधरा वेळा पाहायचा, आणि डोक्यातल्या ताजची जागा खऱ्या ताजला घेऊ द्यायची. मग तोही एक आश्चर्यच ठरेल; “ज्याची जागा त्याने घेतली ते आश्चर्य नव्हे, पण तरीही एक आश्चर्य, आणि पुरेसे सुंदर.” पण आपण एक बेफिकीर वाचक होतो, हे त्यांनी कबूल केले. वर्णन करणाऱ्यांकडून त्यांनी फक्त “एक मोठा, भडक, ढोबळ ठसा” उचलला होता. तो ठसा खऱ्यापेक्षा सुमारे पस्तीस-चाळीस पट सुंदर होता; आणि म्हणून, त्यांच्या हिशेबाने, तो खऱ्यापेक्षा कितीतरी अधिक मोलाचा होता. त्यापेक्षा खऱ्या ताजपासून कित्येक मैल दूर राहावे, आणि “माझा स्वतःचा, शब्दांपलीकडचा ताज” जपावा. तो ताज “रंगीत धुक्याचा बांधलेला, इंद्रधनुष्यांच्या रत्नजडित कमानींवर उभा, आणि त्या कमानी चांदण्याच्या स्तंभावलींवर तोललेल्या.”
मार्क ट्वेन यांचा ताज
कबरीत मेजवान्या
त्यांच्या मते ताज म्हणजे “कबरींची कबर, पृथ्वीवरची सगळ्यात महागडी कबर”. एका थोर बादशहाने ती “एका आदर्श पत्नीच्या आणि आदर्श मातेच्या” स्मृतीसाठी बांधली; तिचे जगणे म्हणजे त्याच्यासाठी “जगाचा प्रकाश” होते. ती तिथे विसावली आहे, आणि हिंदुस्थानातल्या मुसलमानांसाठी ते एक पवित्र स्थान आहे. त्यांनी अशी तुलना केली: अमेरिकनांना माउंट व्हर्नन जसे, तसा हिंदुस्थानातल्या मुसलमानांना ताज होता; माउंट व्हर्ननला अमेरिकेचा सगळ्यात आदरणीय सुपुत्र चिरनिद्रा घेत आहे. आणि इंग्रजांना इंग्लंडच्या थोर दिवंगतांची ॲबी जशी, तसाच मुसलमानांना ताज. तरीही तिथे मेजवान्या झडल्या होत्या. चाळीस-पन्नास वर्षांपूर्वी मेजर स्लीमन यांनी त्यांच्याविरुद्ध आपला “नम्र निषेध” नोंदवला होता. त्या नाचाच्या आणि भोजनाच्या मेजवान्या होत्या; तिथल्या युरोपीय स्त्री-पुरुषांसाठी त्या कबरीतच दिल्या जात. स्लीमन यांच्या मते मद्यपान आणि नाच “कबरीत अगदीच गैर” होते. ट्वेन यांनी विचारले, “त्या भोजनाच्या मेजवान्यांत कोणी अमेरिकन होते का? आमंत्रण असेल, तर होतेच.” वेस्टमिन्स्टर ॲबीत किंवा वॉशिंग्टन यांच्या कबरीपाशी अशा मेजवान्या झाल्या, तर “रानटीपणा आणि अनादर” यांच्याविरुद्ध केवढा गहजब उठेल. आणि तो गहजब करणारे लोक असे असतील, की “संधी मिळाली तर दुसऱ्याच दिवशी ताजमध्ये नाचायला जातील.”
मार्क ट्वेन यांचा ताज
दुसऱ्याच्या बुचाचा वास
ट्वेन यांच्या मते, सहसा एखाद्या गोष्टीचे आपल्याला आश्चर्य वाटते, ते आपल्याला तिच्यात काय दिसते म्हणून नव्हे; इतरांना तिच्यात काय दिसले म्हणून. “आपली जवळजवळ सगळी आश्चर्ये आपल्याला दुसऱ्याकडून मिळालेली असतात.” तरीही त्याचे फळ आपल्याला मिळतेच. असंख्य माणसांच्या मनात जिने श्रद्धा जागवली, ती गोष्ट डोळ्यांनी पाहणे हे मोठे भाग्य असते. त्या आठवणीसाठी कितीही मोठे मोल देऊ केले, तरी आपण ती सोडणार नाही. “ताजचे ते पहिले, दुरून घडलेले दर्शन! हे मोठे भाग्य लाभावे म्हणून मी पृथ्वीभोवती रांगत फिरलो; त्या फिरण्याची भरपाई त्याची आठवण मला सदासर्वकाळ करत राहील.” पण “संगमरवराचा तो उंच झेपावणारा बुडबुडा” नजरेसमोर येतो, तेव्हा मनात उचंबळणाऱ्या भावना आपल्या नसतात. त्या “हजार उत्कट लेखकांच्या” असतात; आयुष्यभर ते त्या आपल्या हृदयात साठवत आलेले असतात. आता त्या उफाळून येतात आणि आपल्याला भारावून टाकतात; आणि त्या अगदी आपल्याच असत्या, तरी आपल्याला यापेक्षा कणभरही अधिक आनंद झाला नसता. “काही वेळाने नशा उतरते; आणि मग ध्यानात येते, की आपण दुसऱ्याच कुणाच्या बाटलीच्या बुचाचा नुसता वास घेऊन झिंगलो होतो.” ही कथा मार्क ट्वेन यांच्या ‘फॉलोइंग द इक्वेटर’ (१८९७) या पुस्तकावरून सांगितली आहे, पृष्ठे २०३-२०४, २१३-२१४, २६९-२७०, २७५-२७७, २८०-२८१.