भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
मजूर आणि बादशहाचे काव्य
“आम्हीही मरतो”
“देवा, आमच्या दुःखावर दया कर; / शहजादीबरोबर आम्हीही मरतो आहोत.” एक कवी सांगतो, ताज बांधला जात असताना आग्र्याच्या आसपासचे शेतकरी या शब्दांत आक्रोश करत होते. बादशहा शाहजहानने आपली बेगम मुमताज महल हिच्यासाठी आग्र्याला ही कबर उभारली. ती बुऱ्हाणपूरला मरण पावली होती. एच. जी. कीन यांनी मजुरांची बाजू मांडली. ही काव्यपंक्ती त्यांनी ताजवरच्या एका मार्गदर्शक पुस्तिकेतून घेतली. त्यांच्या मते “सगळे श्रम सक्तीचे होते.” सुमारे वीस हजार मजूर सतरा वर्षे या कामावर राबवले गेले, असे म्हणतात. त्यांच्या मजुरीतला फारच थोडा भाग रोख दिला गेला. त्यांना रोज धान्याचा शिधा मिळे; त्यांच्यावर नेमलेले लोभी अधिकारी तोही कापून घेत. मजुरांचे मोठे हाल झाले, आणि “भयंकर संख्येने” ते मेले. आग्र्याच्या आसपासचे शेतकरी त्या “निरागस बेगम”च्या स्मृतीची पूजा करत नव्हते. त्यांनी बजावले, हिशेबांतल्या खर्चाच्या आकड्यांतून आपल्याला फारसे काही कळत नाही. त्या काळी पैशाने काय विकत घेता येई, हे कोणालाच माहीत नाही. “माल आणि श्रम कुठलाही मोबदला न देता किती प्रमाणात मिळवले गेले”, हेही कोणाला ठाऊक नाही.
मजूर आणि बादशहाचे काव्य
फारसी इतिहासांत
शाहजहानच्या फारसी इतिहासकारांनीही हे बांधकाम नोंदवले. त्यांच्यापैकी एक इतिहास, लाहोरच्या मुल्ला अब्दुल हमीदचा ‘बादशाहनामा’, कबरीच्या उभारणीची नोंद करतो. दोन जणांच्या देखरेखीखाली काम झाले, आणि खर्च पन्नास लाख रुपये आला. फारसी इतिहासकारांनी अनेक देशांतून आलेल्या कारागिरांच्या याद्या दिल्या आहेत. कबरीच्या वंशपरंपरागत रखवालदारांकडे असलेले एक फारसी हस्तलिखित त्यांचा थोडक्यात तपशील देते. मुख्य स्थापत्यविशारदाला नकाशा काढणारा म्हणत; त्याला महिना एक हजार रुपये पगार होता. मुख्य गवंडी बगदादहून आला होता, घुमट बांधणारा आशियातल्या तुर्कस्तानातून, आणि इतर पुष्कळ जण तुर्कस्तान, इराण, दिल्ली, कटक आणि पंजाब इथून. भिंतींवरची कुराणातली वचने शिराझच्या अमानतखानाने लिहिली. कबरीत शिरताना उजव्या हाताला त्याचे स्वतःचे नाव कोरलेले आहे. कीन यांनी नोंदवले, कारागिरांच्या एवढ्या सगळ्या नावांत एकही युरोपीय नाव नाही.
मजूर आणि बादशहाचे काव्य
पृथ्वीवरचा स्वर्ग
दगड दूरदूरहून आले. पांढरा संगमरवर रजपुतान्यातल्या जयपूरहून आला, स्फटिक चीनहून, फिरोजा तिबेटहून, लाजवर्द लंकेहून, आणि हिरे बुंदेलखंडातल्या पन्नाहून. बहुतेक दगड भारतातल्या मांडलिक राजांनी खंडणी म्हणून पाठवले होते, आणि पुष्कळ नजराणे म्हणून आले होते. हिजरी १०४२ मध्ये (इ.स. १६३२) तिच्या कबरीभोवती भरीव सोन्याचे, रत्नजडित कुंपण बसवले गेले. सगळ्या आकारांची आणि रंगांची झुंबरे आणि दिवे कबरीत भरले होते. जमिनीवर तेहरान आणि कॉन्स्टँटिनोपलचे गालिचे अंथरले होते. त्यामुळे ती जागा “परीकथेतले दृश्य, किंवा पृथ्वीवरचा स्वर्ग” वाटे. चोरांना मोह पडेल, या भीतीने हिजरी १०५२ मध्ये (इ.स. १६४२) ते सोने काढून टाकले गेले, आणि त्याच्या जागी संगमरवराची जाळी बसवली गेली. कबरीभोवतीच्या वस्त्या वाढत वाढत मुमताजाबाद नावाचे एक शहर बनले. कबरीला जोडलेली दुकाने, रस्ते आणि सराया यांचे भाडे, आणि तीस गावांचा महसूल, कबरीच्या देखभालीसाठी राखून ठेवले गेले. बांधकाम कधी सुरू झाले, याबद्दल आधारग्रंथांत एकमत नाही. सय्यद मुहम्मद लतीफ १६३० सांगतात; एच. आर. नेव्हिल १६३१; कीन १६३२. शेवटाची नोंद मात्र इमारतीवरच लिहिलेली आहे. पुढच्या दरवाजावर हिजरी १०५७ (इ.स. १६४८) ही तारीख आहे. लतीफ आणि कीन ती बांधकाम पुरे झाल्याची तारीख मानतात, आणि नेव्हिल “बहुधा” तशी. लतीफ यांच्या हिशेबाने या कामाला अठरा वर्षे लागली.
मजूर आणि बादशहाचे काव्य
सूर्य-चंद्रांचे अश्रू
कमानींवर कुराणातल्या वचनांच्या ओळी आहेत; ती शोकाला आणि आध्यात्मिक आशेला साजेशी आहेत. प्रवेशद्वारावरचे एक वचन शुद्ध अंतःकरणाच्या लोकांना स्वर्गाच्या उद्यानात येण्याचे आमंत्रण देऊन संपते. बेगमच्या स्वतःच्या कबरीवर तिची स्तुती करणारी वाक्ये आहेत, तिचे नाव आहे, आणि तिच्या मृत्यूची तारीख आहे. बादशहाने स्वतः या कबरीच्या स्तुतीत कविता लिहिली. “या वास्तूच्या भिंती आणि दरवाजे रत्नांनी झगमगतात.” इथे आश्रयाला आलेला अपराधी पापातून मुक्त होतो. लतीफ यांनी कबूल केले, त्या काळच्या रिवाजाप्रमाणे ही कविता उच्च, अलंकारिक शैलीत लिहिलेली आहे; पण त्यांना तिच्यातून “त्याच्या हृदयाची ऊब” दिसली. आणि तिच्यासाठी उभारलेल्या या कबरीबद्दल बादशहाने लिहिले: “या वास्तूचे दर्शन दुःखाचे उसासे जागवते, / आणि सूर्य-चंद्रांच्या डोळ्यांतून अश्रू ढाळवते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे १०५-१०६, ११५-११९; ते ‘बादशाहनामा’ आणि कबरीचे रखवालदार असलेल्या खादिमांचा ‘तारीख-इ-ताजमहाल’ यांच्या आधारे लिहितात; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे २४-२७, १२०; ते ‘गाइड टू ताज’चा आधार देतात; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठ २१६. ‘बादशाहनामा’ देखरेख करणाऱ्यांची नावे मक्रमतखान आणि मीर अब्दुल करीम अशी देतो; कीन शाहजहानच्या आठवणींच्या आधारे गवंड्यांना तीस लाख रुपये दिल्याचे सांगतात, आणि लतीफ तीस लाख पौंड असा आकडाही देतात. लतीफ मृत्यू आणि बांधकामाची सुरुवात दोन्हींसाठी १६३० देतात, “एका वर्षानंतर” असे म्हणत. कीन पश्चिमेच्या कमानीवर हिजरी १०४६ आणि प्रवेशद्वाराच्या आत हिजरी १०४८ असेही वाचतात; नेव्हिल हिजरी १०४६ (इ.स. १६३७) आणि १६३९.