भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
मंडी यांनी पाहिलेली बांधकामाची सुरुवात
“हा राजा आता बांधतो आहे”
१६३२ मध्ये पीटर मंडी नावाचे एक इंग्रज प्रवासी आग्र्याला राहत होते. “मोठा मोगल आपला दरबार इथेच भरवतो, म्हणून” हे शहर “फार गजबजलेले” होते. शहरात पुष्कळ युरोपीय लोकही राहत. आणि नदीकाठी एका कबरीचे काम चाललेले त्यांनी पाहिले. “हा राजा आता आपल्या दिवंगत राणीसाठी एक कबर बांधतो आहे.” ते तिला “टेज मोहोल” म्हणतात, म्हणजे ताजमहाल. राजा शाहजहानचे तिच्यावर फार प्रेम होते. तिच्यापासून त्याला नऊ-दहा मुले झाली होती. ती जिवंत असेपर्यंत त्याने दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीला जवळ केले नाही, असे मानले जाई. मंडी यांच्या मते, “हे खरे असेल तर नवलच; कारण त्या बाबतीत त्यांना केवढी मोकळीक असते.” ती आता नदीकाठी पुरलेली होती, आणि तिची कबरही तिथेच उभी राहायची होती. तिला बुऱ्हाणपूरहून तिथे आणले होते. युद्धांमध्ये त्याच्यामागे जात असताना ती बुऱ्हाणपूरला मरण पावली. त्याच्या सगळ्या संकटांतही ती अशीच त्याच्यामागे गेली होती.
मंडी यांनी पाहिलेली बांधकामाची सुरुवात
काळी शवपेटी
त्या संकटांची, आणि त्यांतल्या तिच्या भूमिकेची, एक कहाणी मंडी सांगतात; पण “असे सांगितले जाते” म्हणून. बंडाच्या काळात तो पळून दख्खनमध्ये गेला होता. तिथे त्याला गुप्तपणे बातमी आली, की त्याचे वडील वारले. पण दख्खनमधून बाहेर कसे पडावे, हे त्याला सुचेना. तिथल्या लोकांना ही बातमी कळली, तर ते त्याला अडवतील, आणि म्हणतील त्या अटी मान्य करायला भाग पाडतील. म्हणून त्याने आपण मेल्याचे सोंग घेतले. मग त्याच्या बायकोने परवानगी मागितली: नवऱ्याचा देह त्याच्या स्वतःच्या देशी नेऊन तिथे पुरायचा आहे. परवानगी मिळाली. आणि अशा रीतीने तो “काळ्या कापडाने झाकलेल्या शवपेटीतून” दख्खनच्या बाहेर पडला. आपल्या मुलखात पोचल्यावर आणखी लोक त्याला येऊन मिळाले. अखेर तो आग्र्याला आला, आणि विचित्र वळणांनी शेवटी गादीवर बसला. ताव्हेर्निए आणि मनुचीही ही कहाणी सांगतात, प्रत्येक जण थोड्या फरकाने; पण मंडी यांच्या काळातल्या इतर लेखकांनी ती सांगितलेली दिसत नाही.
मंडी यांनी पाहिलेली बांधकामाची सुरुवात
सोने जणू साधा धातू
तिच्या कबरीभोवती तेव्हाच “सोन्याचा कठडा” होता. तो भरीव सोन्याचा होता, आणि त्यात रत्ने जडवली होती. चोरांना मोह पडेल, या भीतीने १६४२ मध्ये तो काढून टाकला गेला, आणि त्याच्या जागी संगमरवराची जाळी बसवली गेली. इमारतीचे काम सुरू झाले होते. ते “अपार श्रमाने आणि खर्चाने, विलक्षण तत्परतेने” चालले होते. तिथे सोने-चांदी जणू साधा धातू मानले जाई, आणि संगमरवर साधा दगड. आणि राजाच्या मनात फक्त कबर नव्हती. सगळे शहरच तो तिथे हलवणार आहे, असे काहींना वाटत होते. “त्या वास्तूचे दृश्य अडू नये म्हणून” टेकड्या सपाट केल्या जात होत्या. रस्ते, दुकाने आणि घरे यांच्यासाठी जमीन आखली गेली. व्यापारी, दुकानदार आणि कारागीर यांना तिथे येऊन राहायचा हुकूम झाला. त्या जागेला तिचेच नाव दिले गेले: “टेज गंज”, म्हणजे ताजगंज. तिथल्या भाड्यातून कबरीची देखभाल व्हायची होती. प्रवासवर्णन संपादित करणारे आर. सी. टेंपल यांच्या मते मंडी यांची हकीकत “विशेष मोलाची आहे, कारण ती हे बांधकाम स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहणाऱ्या माणसाची आहे.” या काळात ताजचे वर्णन दुसऱ्या कोणत्याही इंग्रज प्रवाशाने केलेले नाही. आणि राजाच्या मनोदयाबद्दल मंडी यांनी लिहून ठेवले होते: “ती इतर सगळ्यांहून श्रेष्ठ ठरावी, असा त्याचा इरादा आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४): टेंपल यांची प्रस्तावना, पृष्ठे ५६-५७ (रोमन क्रमांक); मंडी यांचे पंधरावे ‘रिलेशन’, पृष्ठे २१२-२१४; आणि पृष्ठे २१३-२१४ वरच्या टेंपल यांच्या टिपा. बातमी पाठवणाऱ्याचे नाव मंडी आसफखान असे देतात. टेंपल बांधकाम १६३२ च्या सुरुवातीपासून सुमारे बारा वर्षांनंतरपर्यंत चालल्याचे सांगतात; १६४३ मध्ये कबरीजवळच्या दुकानांचे आणि सरायांचे भाडे एक लाख रुपये आले. सोन्याच्या कठड्याची किंमत सहा लाख रुपये ठरवली गेली होती.