भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
मोत्यांची चादर आणि चांदीचे दरवाजे
मोत्यांची चादर
आग्र्याच्या ताजमध्ये आपल्या पत्नीच्या, मुमताज महलच्या कबरीसाठी शाहजहानने मोत्यांची एक चादर करवून घेतली होती. तिच्या लग्नाच्या वर्धापनदिनी, आणि दर शुक्रवारी रात्री, ती कबरीवर पसरली जाई. तिला लाखो रुपये खर्च आला होता. फॅनी पार्क्स पूर्वीच्या काळी या कबरीचा कसा थाट होता, ते सांगतात. कोणत्याही मुसलमानाला डोळ्यांवर पट्टी बांधल्याशिवाय आत सोडत नसत; कबरीपाशी ती पट्टी सोडली जाई, आणि तिथे तो आपला नजराणा वाही. संगमरवरी जमिनीवर तीन गालिचे अंथरलेले असत; ते इतके मऊ आणि जाड, की पाय त्यांत खोल रुतत. घुमटातून रत्नजडित स्फटिकाची झुंबरे लटकत; शिवाय एक झुंबर अकीकाचे आणि एक चांदीचे होते. ही चादर आग्र्याच्या किल्ल्यातल्या कोठारांत ठेवलेली होती; तीन-चारशे वर्षांच्या खजिन्याबरोबर. तिथेच ती कशी गेली, ते खाफीखान सांगतो.
मोत्यांची चादर आणि चांदीचे दरवाजे
किल्ला पडला
हिजरी ११३१ मध्ये आग्र्याच्या सैनिकांनी बंड केले. औरंगजेबाचा नातू नेकूसियर किल्ल्यात कैदेत होता. त्याला बाहेर काढून त्यांनी बादशहा म्हणून जाहीर केले. तोफा उडाल्या, आणि त्याच्या नावाची नाणी पाडली गेली. किल्ल्याला वेढा पडला, आणि तीन महिने त्यावर तोफांचा मारा झाला. आतली रसद संपत आली, आणि सुरक्षिततेचे वचन घेऊन आतल्या लोकांनी शरणागती पत्करली. बंड सुरू करणारा मित्रसेन जाणून होता, आपल्याला दया मिळणार नाही. त्याने कट्यारीने स्वतःला मारून घेतले. नेकूसियर आणि त्याचे पाठीराखे कैद झाले. किल्ला पडल्यावर हुसेन अलीने त्यात साठवलेले सगळे काही ताब्यात घेतले. त्या खजिन्यात नूरजहान आणि मुमताज महल यांच्या वस्तू होत्या; वेगवेगळ्या बातम्यांप्रमाणे त्यांची किंमत दोन-तीन कोटी रुपये होती. आणि त्यात खास होती, “शाहजहानने मुमताज महलच्या कबरीसाठी करवून घेतलेली मोत्यांची चादर.”
मोत्यांची चादर आणि चांदीचे दरवाजे
कोणी नेली?
सय्यद मुहम्मद लतीफ हा वेढा जवळजवळ खाफीखानाच्याच शब्दांत सांगतात, मोत्यांच्या चादरीसकट. पण ताजवरच्या प्रकरणात ते एवढेच लिहितात, की ती चादर १७२० मध्ये काढून नेली गेली. एच. आर. नेव्हिलही हा वेढा खाफीखानासारखाच सांगतात. विजेत्यांना ते सय्यद म्हणतात; सय्यदांनी तो खजिना ताब्यात घेतला, “आणि विशेषतः मोत्यांची चादर.” पण खुद्द ताजबद्दल लिहिताना नेव्हिल हा प्रश्न खुला ठेवतात: ती चादर नेल्याचा आरोप “एक तर जाटांवर, किंवा बारहाच्या सय्यदांवर” ठेवला जातो. जाट आग्र्याला नंतर आले. १७६१ मध्ये पानिपतावर मराठ्यांचा धुव्वा उडाला. तेव्हा दिल्लीच्या मराठा सुभेदाराने आग्र्याला आणलेला खजिना जाटांचे प्रमुख सुरजमल यांनी हस्तगत केला, आणि पुढे आग्र्याचा किल्लाही घेऊन तिथल्या मराठा सुभेदाराला हुसकावून लावले.
मोत्यांची चादर आणि चांदीचे दरवाजे
चांदीचे दरवाजे
लतीफ यांच्या हकीकतीत पानिपतानंतर जाटांनी शहर घेतले, तेव्हाच “त्या सुप्रसिद्ध ताजचे चांदीचे भव्य दरवाजे” नेले गेले, असे सांगितले जाते. सकंदऱ्याच्या कबरीत ठेवलेली होती असे म्हणतात, ती अकबराची चिलखते आणि ग्रंथही त्याच वेळी हलवले गेले, असे सांगितले जाते. त्या दरवाजांना एक लाखाहून अधिक रुपये खर्च आला होता, असे म्हणतात. नेव्हिल त्या दरवाजांना दुसरे वर्ष देतात: “१७८४ मध्ये भरतपूरच्या जाटांनी प्रवेशद्वाराचे चांदीचे दरवाजे पळवून नेले.” शाहजहानने त्यांच्यावर १,१०० खिळे ठोकले होते, आणि प्रत्येक खिळ्याचे डोके एका रुपयापासून बनवले होते. लतीफ यांच्या मते जाटांनी ते वितळवले. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत त्याच लुटारूंनी बरीचशी रत्नेही उकरून काढली; १९०५ पर्यंत ती काळजीपूर्वक पुन्हा बसवली गेली होती. आणि पार्क्स यांच्या हकीकतीत अकीकाचे आणि चांदीचे ही दोन्ही झुंबरे “जाट सुरजमल” यांनी आग्रा लुटले, तेव्हा नेली. थडग्यांखालच्या तळघरात बादशहा आणि त्याची पत्नी पहुडले आहेत. पार्क्स यांना तिथल्या दोन शवपेटिकांवर सुंदर जडावकाम दिसले; पण त्या “लुटारूंनी जागोजागी फार विद्रूप केलेल्या” होत्या. तळघराच्या प्रवेशाबद्दल त्या लिहितात: “तुम्ही ज्या लहान दरवाजातून आत जाता, तो पूर्वी भरीव चांदीचा होता; आता तो आंब्याच्या लाकडाच्या ओबडधोबड फळ्यांचा आहे.” तो दरवाजा कोणी नेला, ते त्या सांगत नाहीत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ७ (१८७७), पृष्ठे ४८२, ४८४ मधला खाफीखान; सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे ५४-५५, ५९, ११५-११६; एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे १५९-१६०, २१६-२१७; आणि फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिलग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे ३५०-३५२. नेव्हिल दरवाजांची किंमत १,२७,००० रुपये देतात; एच. जी. कीन (१८९९) यांच्या ग्रंथातले ‘गाइड टू द ताज’ही (पृष्ठ २६) तेच सांगते, पण त्यातले लुटारूंचे नाव आमच्या प्रतीत नष्ट झाले आहे. लतीफ यांनी दुसऱ्या एका पानावर दिलेली रक्कम आमच्या प्रतीत खराब झाली आहे. सकंदऱ्याच्या दरवाजांवरच्या मनोऱ्यांबद्दलची लतीफ यांची ओळ आमच्या प्रतीत खराब झाली आहे. नेव्हिल एक परंपरा सांगतात: १८०३ च्या भूकंपाने पडल्याचे सांगितले जाणारे तडे चांदीने भरले गेले; पण त्याचा आता काही मागमूस उरलेला नाही.