भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
एका स्त्रीची कबर
आग्रा शहराच्या दक्षिणेला एक मकबरा उभा आहे. आज तो ताज म्हणून ओळखला जातो. ही एका बेगमची कबर आहे. तिच्या कबरीवर बादशहा शाहजहानने अशी वास्तू उभारली, जी १८९६ मध्ये सय्यद मुहम्मद लतीफ यांच्या शब्दांत “आजही जगाचे आश्चर्य म्हणून उभी आहे.” तिचे नाव अर्जुमंद बानो बेगम. लोक तिला मुमताज महल, “महालाचा अभिमान”, म्हणत, आणि ताजमहाल, “महालाचा मुकुट”, असेही म्हणत. नूरजहान ही तिची आत्या. ती बादशहा जहांगीरची गाजलेली बेगम; जहांगीर म्हणजे शाहजहानचे वडील. नूरजहान जशी आपल्या सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध होती, तशीच ही भाचीही होती. नूरजहानने जहांगीरला जसे मोहून टाकले होते, “तसेच मुमताजने आपल्या लावण्याने कठोर शाहजहानला जिंकून घेतले.” पण आपले नाव जपणारी ही वास्तू तिने कदाचित कधी पाहिलीच नसेल. त्या वास्तूचे काम सुरू होण्यापूर्वीच ती मरण पावली, असे दिसते.
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
कधीही नकार नाही
जहांगीरने आपल्या मुलाशी तिचे लग्न ठरवले, तेव्हा शहजादा पंधरा वर्षांचा होता. १६१२ मध्ये तिच्या आजोबांच्या, इतिमाद-उद्-दौलाच्या, महालात दोघांचे लग्न झाले. नवरदेवाच्या पगडीला मोत्यांची माळ जहांगीरने स्वतःच्या हातांनी बांधली. लग्नात पाच लाख रुपयांचा मेहर ठरला. “दोघांमध्ये आयुष्यभर गाढ प्रेम राहिले.” शाहजहानला इतर बायकाही होत्या. तिच्याआधी त्याने इराणचा राजा शाह इस्माईल सफवी याच्या वंशातल्या एका स्त्रीशी लग्न केले होते. तिच्यानंतर काही वर्षांनी त्याने शाहनवाजखानाच्या एका मुलीशी लग्न केले. ते लग्न “राजकारणाच्या हेतूने” झाले. पण सगळीकडे त्याच्याबरोबर जात असे ती मुमताज. दूर दख्खनमधल्या मोहिमांवरही तो तिला सोडून राहू शकत नसे. “तिने जे मागितले, ते तिला कधीही नाकारले गेले नाही.” मृत्युदंड झालेल्यांना माफी मिळवून देण्यासाठी ती प्रसिद्ध होती. तिच्या विनंतीमुळे अनेकांचे प्राण वाचले.
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
सूर्योदयापूर्वी तीन प्रहर
बादशहाचा तळ दख्खनमध्ये बुऱ्हाणपूरला पडला होता. बंडखोर खानजहान लोदीशी त्याचे युद्ध चालले होते. मुमताज त्याच्याबरोबर होती, आणि तिचे दिवस भरत आले होते. ती आजारी पडली. मंगळवारी सकाळपासून त्यानंतरच्या बुधवारच्या मध्यरात्रीपर्यंत ती प्रसूतिवेदना सोसत होती. मध्यरात्रीनंतर तिला मुलगी झाली. पण तिच्या आत काहीतरी बिघडले होते. तिच्या वेदना वाढल्या, आणि तिला पुन्हा पुन्हा मूर्च्छा येऊ लागली. आपला शेवट जवळ आला आहे, हे तिने ओळखले. तिच्याजवळ बसलेल्या शहजादीला तिने बादशहाला बोलावून आणायला सांगितले. बादशहा घाईघाईने आला, आणि तिच्या उशाशी बसला. तिने निराश, अश्रूभरल्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहिले. मी गेल्यावर माझ्या मुलांची नीट काळजी घ्या, आणि माझ्या म्हाताऱ्या आईवडिलांचीही, असे तिने त्याला बजावले. मग तिने त्याच्याकडे एकटक, खोलवर पाहिले, आणि “सूर्योदयापूर्वी तीन प्रहर असताना तिने शेवटचा श्वास घेतला.”
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
दोन मागण्या
विल्यम स्लीमन यांनी एक कहाणी सांगितली आहे; ती त्या काळच्या इतिहासांत नाही. ते मूल पोटातच रडताना ऐकू आले, असे म्हणतात. बेगमने बादशहाला बोलावून घेतले. ती त्याला म्हणाली, असे रडणे ऐकू आलेल्या मुलाला जन्म देऊन कोणतीही आई जगल्याचे आजवर ऐकिवात नाही. आपला शेवट जवळ आला आहे, असे तिला वाटत होते. ती म्हणाली, माझ्या फक्त दोन मागण्या आहेत. पहिली, माझ्या मृत्यूनंतर तुम्ही पुन्हा लग्न करू नका. नाहीतर त्या लग्नाची मुले तुमच्या प्रेमासाठी आणि तुमच्या मुलखासाठी माझ्या मुलांशी भांडतील. दुसरी, “माझे नाव अजरामर करण्यासाठी जी कबर बांधण्याचे वचन तुम्ही मला दिले आहे, ती माझ्यासाठी बांधा.” मूल जन्मले, आणि त्याच वेळी ती गेली. तिच्या काळजीने बादशहाने शहरातल्या सगळ्या सुइणी बोलावल्या होत्या; एवढेच नव्हे, तर उपाय सुचवायला आपले मंत्री आणि सल्लागारही बोलावले होते. या कहाणीत तिच्या दोन्ही मागण्या पुऱ्या झाल्या. तिची कबर लगेच बांधायला सुरुवात झाली, आणि महालात तिची जागा पुढे कोणत्याही स्त्रीने घेतली नाही.
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
वीस पांढरे केस
ती कोणत्या वर्षी मरण पावली, याबद्दल आधारग्रंथांत एकमत नाही. लतीफ आणि एच. आर. नेव्हिल १६३० सांगतात, तर एच. जी. कीन १६२९ चा शेवट. आर. सी. टेंपल जून १६३१ सांगतात, आणि फॅनी पार्क्स जुलै १६३१. सगळा दरबार शोकात बुडाला, आणि बादशहाने पांढरे कपडे घातले. ती एकोणचाळीस वर्षांची होती. बेबदलखान नावाच्या एका कवीने तिच्या मृत्यूची तारीख एका काव्यपंक्तीत शोधली: “मुमताज महलचे घर स्वर्गात असो.” तिचा देह आधी तापी नदीपलीकडच्या झेनाबादच्या बागेत, एका कारंज्याजवळ, पुरला गेला. तळ बुऱ्हाणपूरला होता तोपर्यंत दर शुक्रवारी बादशहा नदी ओलांडून तिच्या कबरीवर प्रार्थना करायला जात असे. आठवडाभर तो आपल्या एकाही सरदाराला भेटला नाही, आणि राज्याचे कोणतेही काम त्याने केले नाही. मी मुकुट सोडून दिला असता, आणि देश माझ्या मुलांमध्ये वाटून दिला असता, असे तो एकापेक्षा जास्त वेळा म्हणाला. त्याला रोखले ते फक्त दोन गोष्टींनी: साम्राज्याचे ओझे, आणि इस्लामचा कायदा. त्या कायद्यात असा शोक करायला मनाई होती. दोन वर्षे त्याने गाणे-बजावणे, दागिने, अत्तरे, पक्वान्ने आणि उंची कपडे सोडून दिले. सणांच्या दिवशी जनानखान्यातल्या स्त्रिया त्याच्याभोवती जमत, तेव्हा त्यांच्यात ती नसलेली पाहून तो रडे. ती गेली तेव्हा बादशहाच्या दाढीत वीसपेक्षा जास्त पांढरे केस नव्हते; तिच्या मृत्यूनंतर ते खूपच वाढले.
मुमताज महलचा बुऱ्हाणपुरात मृत्यू
आग्र्याची वाट
तिच्या मृत्यूनंतर सहा महिन्यांनी तिचा देह आग्र्याला पाठवला गेला. त्याची जबाबदारी शाह शुजा या शहजाद्यावर होती. बरोबर राजवैद्य होता, आणि तिच्या घरचा कारभार पाहणारी स्त्रीही होती. ती स्त्री “तिचा स्वभाव जाणत होती.” बादशहाच्या हुकमाने बुऱ्हाणपूरपासून आग्र्यापर्यंत संपूर्ण वाटेत गरिबांना अन्न आणि चांदीची नाणी वाटली गेली. तिच्या कबरीसाठी बादशहाने शहराच्या दक्षिणेची एक जागा निवडली. ती राजा जयसिंग यांच्या मालकीची होती. त्या जागेच्या बदल्यात बादशहाने राजांना दुसरी एक उंच इमारत दिली. तिथे तिला पुरण्यात आले. कबर लोकांच्या नजरेआड राहावी, म्हणून आधी तिच्यावर एक तात्पुरता घुमट बांधला गेला. तिचा देह बागेत मशिदीजवळच्या एका जागी ठेवला गेला; ती जागा कीन यांच्या काळीही दाखवली जात असे. तिथे तो राहिला, “तिला स्वीकारायला मकबरा तयार होईपर्यंत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे १००-१०६; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे २२-२३, १२०; विल्यम स्लीमन, ‘रॅम्बल्स अँड रिकलेक्शन्स ऑफ ॲन इंडियन ऑफिशियल’ खंड २ (१८४४), पृष्ठे ३१-३२; एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे १५५, २१३-२१४; ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४), पृष्ठ २१२ ची टीप; आणि फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिल्ग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’ खंड १ (१८५०), पृष्ठ ३५०. लतीफ तिच्या मृत्यूची तारीख हिजरी १०४० च्या जिल्काद महिन्याची १७ तारीख देतात; कीन “सुमारे १६३०” असेही म्हणतात; टेंपल तो तिच्या चौदाव्या मुलाच्या जन्माच्या वेळी ठेवतात, आणि पार्क्स १८ जुलै १६३१ ला. कीन तिचे लग्न सुमारे १६१५ मध्ये झाल्याचे सांगतात. लतीफ, कीन आणि नेव्हिल (पृष्ठ २१४) म्हणतात, ती जमीन आधी राजा मानसिंग यांची होती (लतीफ: ते जयसिंगांचे आजोबा).