भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
ताजमहालाची रचना कोणाची?
संगमरवराच्या गाड्या
बियाना शहराच्या वाटेवर एका प्रवाशाला संगमरवराच्या शिळांनी लादलेल्या गाड्या भेटल्या. शिळा इतक्या प्रचंड होत्या, की वीस-वीस, तीस-तीस जोड्यांच्या रांगांनी जुंपलेले बैल आणि रेडे घामाघूम होऊन त्या ओढत होते. संगमरवर अगदी शुभ्र होता, आणि शिळा “विलक्षण मोठ्या आणि लांब” होत्या. चाळीस लीगहून अधिक दूरून तो आग्र्याला उभ्या राहत असलेल्या एका कबरीसाठी आणला जात होता. तो प्रवासी म्हणजे सेबास्तियन मान्रिक, “ऑगस्टिनियन संघाचे एक स्पॅनिश मठवासी, जे १६४१ मध्ये आग्र्याला होते.” ते बादशहा उभारत असलेल्या कबरीबद्दल सांगतात. ती त्याने “आपल्या मुख्य आणि लाडक्या पत्नीच्या दुर्दैवी स्मृतीला” वाहिली होती. काम अजून पुरे झाले नव्हते, म्हणून जेवढे झाले होते, तेवढ्याचेच वर्णन ते करतात. लाल दगडाची एक मोठी चौकोनी भिंत होती, आणि तिच्या कोपऱ्यांवर त्याच शुभ्र संगमरवराचे महाल. मधोमध चकचकीत शुभ्र संगमरवराचा एक उंच, गोल मनोरा उभा होता. रोज हजार माणसे तिथे काम करत. तो बादशहा म्हणजे शाहजहान. दुसऱ्या एका प्रवाशाने लिहिले, त्याने तर “त्या वास्तूचे दृश्य अडू नये म्हणून” टेकड्याही सपाट करवल्या होत्या. पण ताजची रचना कोणी केली? १८९६ मध्ये सय्यद मुहम्मद लतीफ यांना दिसले, की “अलीकडच्या लेखकांत याबद्दल मतभेद आहेत.” त्या स्पॅनिश मठवासींपाशी एक उत्तर होते.
ताजमहालाची रचना कोणाची?
तीन कोटी
मान्रिक यांच्या हकीकतीत या कामांचा स्थापत्यविशारद होता जेरोनिमो व्हेरोनिओ, व्हेनिसचा एक माणूस. तो पोर्तुगालच्या जहाजांतून इकडे आला होता. ते मठवासी आग्र्याला पोचण्याच्या थोडे आधी तो लाहोरला मरण पावला. बादशहा त्याला मोठमोठे पगार देत असे. त्याच्याबद्दल पसरलेली एक कहाणी मान्रिक सांगतात. बादशहाने व्हेरोनिओला बोलावून घेतले. आपल्या दिवंगत पत्नीसाठी एक भव्य, वैभवशाली कबर बांधायची इच्छा त्याने सांगितली, आणि त्याच्याकडे आराखडे मागितले. काही दिवसांतच व्हेरोनिओने अतिशय सुंदर स्थापत्याचे अनेक नमुने त्याला दाखवले. बादशहाला ते आवडले. पण त्याचा अहंकार आड आला; ते मठवासी त्याला “रानटी आणि उद्धट अहंकार” म्हणतात. त्या नमुन्यांचा खर्च इतका थोडा, हे पाहून बादशहा नाराज झाला. असे म्हणतात, की रागाच्या भरात त्याने व्हेरोनिओला तीन कोटी रुपये खर्च करायचा हुकूम दिला; आणि ते खर्च झाले, की आपल्याला कळवायला सांगितले. लोक म्हणत, कबरीची दालने सोन्याच्या पत्र्यांनी मढवायची होती. सम्राज्ञीची हाडे ज्या कलशात आधीच ठेवली होती, तो कलश तसाच मढवलेला होता. मान्रिक आपल्या स्पॅनिश वाचकांसाठी या रकमेचा हिशेब मांडून दाखवतात. ती रक्कम “थक्क करणारी” होती: दीड कोटी स्पॅनिश पेसो.
ताजमहालाची रचना कोणाची?
एक सोनार
तो दुसरा प्रवासी म्हणजे पीटर मंडी, एक इंग्रज. कबर उभी राहत होती, तेव्हा ते आग्र्याला राहत होते, आणि व्हेरोनिओला ते ओळखत होते. आग्र्यात बादशहाच्या पगारावर असलेल्या मोजक्या ख्रिस्ती लोकांची यादी ते देतात. तिच्यात एक नाव आहे: “सिन्योर जेरोनिमो व्हेरोनिओ (व्हेनिसचा, आणि सोनार)”. मंडी यांनी ते काम “अपार श्रमाने आणि खर्चाने” चाललेले पाहिले. १६३२ पर्यंत कबरीभोवतीचा भरीव सोन्याचा कठडा पुरा झाला होता; पुढे त्याच्या जागी संगमरवराची जाळी बसवली गेली. कबरीच्या देखभालीचा खर्च भागवण्यासाठी शाहजहानने एक उपनगर वसवले होते. पण या कामात त्या व्हेनिसच्या माणसाचा काही हात होता, याबद्दल मंडी एक शब्दही लिहीत नाहीत. मंडी यांचे प्रवासवर्णन संपादित करणारे आर. सी. टेंपल यांना हे मौन महत्त्वाचे वाटले. “व्हेरोनिओ खरोखरच स्थापत्यविशारद असता, तर मंडींसारख्या इतक्या अचूक नोंदी ठेवणाऱ्याने ते नमूद केले नसते, हे संभवत नाही.” व्हेरोनिओ १६४० मध्ये लाहोरला मरण पावला, आणि त्याला आग्र्याच्या दफनभूमीत पुरले गेले.
ताजमहालाची रचना कोणाची?
ऑगस्टिन नावाचा फ्रेंच माणूस
फ्रेंच प्रवासी ताव्हेर्निए आणखी एका युरोपीय माणसाबद्दल सांगतात. आग्र्याच्या महालातल्या एका मोठ्या दालनाची कमान चांदीने मढवायचा शाहजहानचा विचार होता. आणि “ऑगस्टिन द बोर्दो नावाचा एक फ्रेंच माणूस ते काम करणार होता.” पण पोर्तुगीजांशी असलेले एक प्रकरण मिटवायला गोव्याला पाठवण्यासाठी त्याच्याहून लायक माणूस आपल्या राज्यात कोणीच नाही, असे बादशहाला दिसले. म्हणून त्याने त्यालाच तिकडे पाठवले. चांदी कधीच बसवली गेली नाही, “कारण ऑगस्टिनच्या कर्तबगारीची भीती वाटत होती, म्हणून कोचीनहून परत येताना त्याला विष घालण्यात आले.” म्हणजे ताव्हेर्निए यांच्या हकीकतीत ऑगस्टिन जे काम करणार होता, ते महालातले एक छत आहे. लतीफ यांनी लक्षात आणून दिले, ताजचे काम सुरू होताना आणि पुरे होताना ताव्हेर्निए यांनी पाहिले होते. पण त्यांनी, किंवा दुसरे फ्रेंच प्रवासी बर्निये यांनी, ताजची रचना एखाद्या युरोपीय माणसाने केली, असे कधीच म्हटले नाही. “त्यांनी त्याचा ओझरता उल्लेखसुद्धा केलेला नाही.” आणि ताज स्वतःच याचा सर्वांत चांगला पुरावा आहे, असे लतीफ यांचे म्हणणे होते: “तो कोणत्याही परकीय रचनेमुळे अस्तित्वात आलेला नाही.”
ताजमहालाची रचना कोणाची?
“मी चुकतही असेन”
तरीही १८४४ मध्ये विल्यम स्लीमन यांनी ताजचे श्रेय त्या फ्रेंच माणसाला दिले. ताज आणि आग्रा-दिल्लीचे महाल “माझ्या समजुतीप्रमाणे ऑस्टिन द बोर्दो याने रचले.” या देशातले लोक त्याला “ऊस्तान ईसाऊ, नादिर ओल असुर, युगातले आश्चर्य” म्हणत. नकाशे काढणारा म्हणून त्याला महिना एक हजार रुपये पगार मिळे. कबर पुरी करून तो महालासाठी चांदीच्या छताची रचना करत होता, तेव्हा बादशहाने त्याला गोव्याला पाठवले. परत येताना तो कोचीनला मरण पावला. दरबारातल्या त्याच्या वजनाचा पोर्तुगीजांना मत्सर वाटत होता; त्यांनीच त्याला विष घातले, असे मानले जाते. मग एका तळटिपेत स्लीमन यांनी माघार घेतली: “या मुद्द्यावर मी फार ठाम आहे, असे कोणी समजू नये. मी बरोबर आहे, असे मला वाटते; पण मी चुकतही असेन, याची मला जाणीव आहे.”
ताजमहालाची रचना कोणाची?
आकार इटालियन नाही
एच. जी. कीन यांनी नकाशे आणि अंदाजपत्रके व्हेरोनिओची मानली, मान्रिक सांगतात तशी. पण त्यांच्या मते, इमारतीची बाह्यरेषा साधी, किंबहुना ताठर आहे; तिच्याइतके कमी इटालियन दुसरे काहीच असू शकत नाही. तिचा मुख्य नमुना त्यांना हुमायूनची कबर वाटली. जडावाचे काम मात्र वेगळे होते. आधीच्या इमारतींत दगडांनी भौमितिक आकृत्या रचल्या होत्या. इथे त्यांनी फुले रचली, आणि ती अशा वास्तवतेने रेखली, की त्या वास्तवतेला “युरोपचा वास अधिक येतो.” आणि त्या काळी शाहजहानच्या सेवेत किमान एक परदेशी कलावंत होता: ऑस्टिन द बोर्दो. जडावाच्या दगडांतले त्याचे स्वतःचे चित्र एके काळी दिल्लीत बादशहाच्या सिंहासनामागे दिसत असे. कीन यांच्या हकीकतीत व्हेरोनिओच्या मृत्यूनंतर हे काम “एका बायझंटाइन तुर्का”कडे सोपवले गेले, असे मानले जात होते. दुसऱ्या एका ठिकाणी ते ताज “इसा एफेंदी या कॉन्स्टँटिनोपलच्या तुर्काने बांधला”, असे सांगतात. पण “जडावाचे काम पुरे होण्यापूर्वी त्याबद्दल ऑस्टिनचा सल्ला नक्कीच घेतला गेला होता.”
ताजमहालाची रचना कोणाची?
स्थानिक हकीकत
एच. आर. नेव्हिल यांनी ही उत्तरे शेजारी शेजारी मांडली. मान्रिक यांनी व्हेरोनिओचे नाव दिले. परंपरा सांगते, की ऑस्टिन द बोर्दो याला कामावर ठेवले होते. हा एक फ्रेंच कलावंत, “ज्याने किल्ल्यातल्या काही सजावटीचे काम नक्कीच केले होते.” पण नेव्हिल यांच्या मते, “इमारतीचे पूर्णपणे पौर्वात्य स्वरूप” स्थानिक हकीकतीलाच दुजोरा देते. त्या हकीकतीप्रमाणे दोन देखरेखदार कामावर लक्ष ठेवत होते, आणि मुख्य स्थापत्यविशारद होता उस्ताद इसा. त्याचा मुलगा मुहम्मद शरीफ आणि इतर पुष्कळ जण त्याच्या मदतीला होते. तुर्कस्तानचा रहिवासी इस्माईलखान याने घुमट बांधला, आणि कोरीव लेख शिराझच्या अमानतखानाचे काम होते. खर्च किती आला, हेही त्यांना माहीत नव्हते: निरनिराळे आकडे पन्नास लाखांपासून पाच कोटींहून अधिकपर्यंत जात होते. स्लीमन यांच्या हकीकतीत ऑस्टिन आणि “ऊस्तान ईसाऊ” हा एकच माणूस आहे. नेव्हिल यांच्याकडे ऑस्टिनची परंपरा आणि उस्ताद इसाची हकीकत ही दोन वेगळी उत्तरे आहेत. नेव्हिल यांच्या मते, “या रचनेचा कर्ता कोण, हा प्रश्न वादग्रस्त आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सेबास्तियन मान्रिक, ‘इतिनेरारिओ दे लास मिसिओनेस’ (१६४९), प्रकरण ६०, पृष्ठे ३५१-३५२ (स्पॅनिशवरून आमचे भाषांतर); ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४), पृष्ठे ५६-५७ (रोमन क्रमांक) आणि पृष्ठ २०८ ची टीप; ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड १ (१८८९), पृष्ठ १०८; विल्यम स्लीमन, ‘रॅम्बल्स अँड रिकलेक्शन्स ऑफ ॲन इंडियन ऑफिशियल’ खंड २ (१८४४), पृष्ठे ३४-३५; सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे ११४-११५; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे २३-२७ आणि जडावकामावरची टीप; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठ २१४. नेव्हिल त्या दोन देखरेखदारांची नावे मक्रमतखान आणि मीर अब्दुल करीम अशी देतात. स्लीमन सांगतात, ऑस्टिनच्या मागे “महोमेद शुरीफ” नावाचा एक मुलगा होता, तोही स्थापत्यविशारद होता; आणि सगळ्या फारसी हकीकतींत स्थापत्यविशारदांमध्ये “ऊस्तान ईसाऊ” हे नाव पहिले येते.