भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
तिच्याशेजारी शाहजहान
ताजकडे उघडणारी खिडकी
आग्र्याच्या किल्ल्यात, यमुनेवर झुकलेल्या एका उंचवट्यावर काही दालने आहेत. तिथे शाहजहानला त्याचा मुलगा औरंगजेब याने कैदेत ठेवले होते; “सन्मानाने बंदिवासात”. तो जिथे राहत असे ती खोली १८९६ मध्येही दाखवली जात असे. त्याच्या मनाला दिलासा द्यायला तिथे फारसे काही उरले नव्हते. होते ते फक्त समोर दिसणारे ताजचे दृश्य; तारुण्यातल्या आपल्या पत्नीसाठी, मुमताज महलसाठी त्याने उभारलेली ती कबर. ती “त्याच्या दालनाच्या खिडक्यांतून दिसत असे.” पण हेच दृश्य त्याला दुखवूही शकत असे. निकोलाओ मनुची शाहजहानने एकदा मुलाला पाठवलेले उत्तर देतात. त्याचा लाडका मुलगा दारा, औरंगजेबाचा स्वतःचा भाऊ. त्याचा “क्रूरपणे शिरच्छेद” करून औरंगजेबाने ते शिर बापाकडे पाठवले होते. त्याबद्दल शाहजहान त्याला कधीच क्षमा करू शकत नव्हता. शिवाय औरंगजेबाने बापाच्या मृत्यूचे बेतही अनेकदा रचले होते. आणि शाहजहान विचारतो: माझ्या प्रिय पत्नीची कबर किती वेळा पाहणे मला भाग पडले? दाराचे शिर औरंगजेबाने तिथेच पुरायला पाठवले होते; तो म्हणतो, “केवळ मला दुःख द्यायला”. तरीही, थोडीफार क्षमा केल्याची खूण म्हणून, त्याने आपल्याजवळ ठेवलेली काही रत्ने मुलाला पाठवली.
तिच्याशेजारी शाहजहान
सफरचंदांचा वास
शाहजहान वारल्याची बातमी आली, तेव्हा मनुची बुऱ्हाणपूरला राजा जयसिंग यांच्या सैन्यात होते. ते सगळे कसे घडले, ते मनुची सांगतात. शाहजहानच्या एका पत्नीने त्याला दोन सुंदर दासी दिल्या होत्या. एके दिवशी तो आरशासमोर उभा राहून मिशा नीट करत होता. त्या दोघी त्याच्यामागे उभ्या होत्या. एकीने दुसरीला खूण केली; जणू तरुण दिसू पाहणाऱ्या म्हाताऱ्याची थट्टा करावी, तशी. शाहजहानने ती खूण पाहिली. त्याचा अभिमान दुखावला. ताकद टिकवायला त्याने औषधे घेतली. त्यांनी त्याचे मूत्राशय इतके कमजोर झाले, की त्याला लघवीच होईना. त्यावर कोणताही उपाय सापडला नाही; तो आता म्हातारा आणि अगदी दुबळा झाला होता. मग त्याला खूप पूर्वीची एक गोष्ट आठवली. तो अजून शहजादा खुर्रम होता, तेव्हा दोन सफरचंदे घेतलेला एक फकीर त्याला भेटला होता. तो म्हणाला होता: तुझा मृत्यू जवळ येईल, तेव्हा तुझ्या हातांचा सफरचंदांचा वास नाहीसा होईल. ते खरे ठरले आहे, हे त्याने ओळखले. त्याने धीर सोडला, आणि थोड्याच दिवसांत तो वारला.
तिच्याशेजारी शाहजहान
शेवटची रात्र
सय्यद मुहम्मद लतीफ दुसऱ्या एका ग्रंथातल्या उताऱ्यांतून त्याच्या शेवटच्या घटकांची आणखी एक हकीकत देतात. दीर्घ आजारपणाने बादशहा फार अशक्त झाला होता. त्याचे हातपाय कापत, आणि औषधांचा काही उपयोग होत नव्हता. एका सोमवारच्या रात्री मृत्यूची चिन्हे दिसू लागली. त्याने धीर सोडला नाही. मोठ्याने त्याने परमेश्वराने दिलेल्या हजारो देणग्यांबद्दल आभार मानले, आणि आपल्या पापांची क्षमा मागितली. मग पूर्ण शुद्धीत त्याने कलमा म्हटला. तो म्हणत असताना त्याची मुलगी जहाँआरा आणि घरातल्या इतर स्त्रिया रडू लागल्या. त्याने त्यांना सांगितले, देवाची इच्छा मान्य करून समाधानी राहा. मग तो सांत्वनाचे चार शब्द बोलला, आणि त्याने प्राण सोडला. लतीफ त्याच्या कबरीवरचा शिलालेख देतात, आणि त्याचे वर्ष १६६५ सांगतात; मनुचीही १६६५ हेच वर्ष सांगतात. मनुचींचे भाषांतरकार डब्ल्यू. आयर्व्हिन ते दुरुस्त करून १६६६ करतात. एच. जी. कीन आणि एच. आर. नेव्हिल डिसेंबर १६६६ देतात.
तिच्याशेजारी शाहजहान
तापवलेली लोखंडी सळई
मनुचींच्या हकीकतीत, ही बातमी औरंगजेबापर्यंत पोचली, तेव्हा त्याला एक गोष्ट आठवली. शहजादा असताना त्याच्या बापाने एकदा आपण मेल्याची अफवा पसरवली होती, आणि त्याच युक्तीने तख्त मिळवले होते. कैदेतून सुटायला आणि राज्य परत मिळवायला तो पुन्हा तीच युक्ती करत असेल तर? म्हणून औरंगजेबाने आपला एक विश्वासू माणूस पाठवला. त्याने बापाच्या पायांवरून तापवलेली लोखंडी सळई फिरवायची होती. देह हलला नाही, तर कवटी भोसकून ती घशापर्यंत न्यायची होती; म्हातारा खरोखर मेला आहे, याची पुरी खात्री करायला. औरंगजेब स्वतः येईपर्यंत दफन करायचे नाही, असा हुकूम होता. तो नदीमार्गे झपाट्याने निघाला. ही अस्वस्थता एकदाची दूर व्हावी, असे त्याला झाले होते. आपला द्वेष त्याने “पितृभक्तीच्या आडोशाखाली” झाकला; लोकांची कुजबुज थांबेल, अशी त्याला आशा होती. आग्र्याला पोचल्यावर तो ताजमध्ये उतरला, आणि तिथेच बापाच्या देहाची वाट पाहत थांबला.
तिच्याशेजारी शाहजहान
किल्ल्याबाहेर
मनुचींच्या हकीकतीत देह राजवाड्याच्या दरवाजातून बाहेर नेला गेला नाही. भिंतीला भगदाड पाडले, आणि त्यातून देह डोक्याकडून आधी बाहेर काढला. ही “मोगल बादशहांमधली एक अंधश्रद्धा होती; तिचे कारण मला ठाऊक नाही.” गरिबांना वाटण्यासाठी बेगम साहिबाने दोन हजार सोन्याची नाणी पाठवली. पण पहारेकऱ्यांनी ती सगळी जप्त केली; कैद्यांना काहीही दान देता येत नाही, असे ते म्हणाले. लतीफ उद्धृत करतात त्या हकीकतीत देह दुसऱ्याच वाटेने बाहेर जातो. जहाँआराच्या हुकुमाने अंत्यविधीसाठी दोन धर्मपुरुषांना बोलावले गेले. धर्माच्या नियमाप्रमाणे देह धुतला, शवपेटीत ठेवला, त्यावर पवित्र वचने वाचली, आणि तो चंदनाच्या एका पेटीत ठेवला. शोक करणाऱ्यांची मिरवणूक मागे घेऊन ती शवपेटी बुरुजाच्या एका ठेंगण्या दरवाजातून किल्ल्याबाहेर नेली. तो दरवाजा एरवी बंद असे; या प्रसंगासाठी तो उघडला गेला. पहाटे आग्र्याचा सुभेदार राज्याच्या अधिकाऱ्यांसह नदीकाठी पोचला. शवपेटी नदीपलीकडे नेली गेली. पत्नीच्या सन्मानार्थ शाहजहानने जी कबर उभारली होती, तिथेच तिच्या कबरीशेजारी त्याला “रीतसर” दफन केले.
तिच्याशेजारी शाहजहान
औरंगजेब रडला का?
त्या हकीकतीत औरंगजेबाचा उल्लेखच नाही. लतीफ यांच्या हकीकतीत बाप वारला तेव्हा औरंगजेब दिल्लीत होता, आणि त्याला अश्रू आवरले नाहीत. मुल्ला मुहम्मद काझिमने लिहिले, त्याचे मन कणखर आणि स्वभाव कठोर, न वाकणारा होता. तरीही तो इतका धाय मोकलून रडला, की दरबारी आणि सरदार हादरून गेले. मनुची मात्र त्याला कबरीजवळ उभा करतात. देह आला तेव्हा औरंगजेबाने प्रार्थना केली, मोठी भक्ती दाखवली, आणि “जणू रडत असल्यासारखे” डोळे पुसले. अशा रीतीने त्याला हवे ते मिळाले: “ज्याच्या मृत्यूची तो इतका काळ वाट पाहत होता”, तो बाप आता पुरला गेला होता. त्याचे आयुष्य कमी करायला त्याने किती तरी मार्ग शोधले होते. नेव्हिलसुद्धा औरंगजेबाला दिल्लीतच ठेवतात. ते लिहितात, “तख्ताचा धोका एकदा टळल्यावर त्याच्यात पितृभक्तीची कमतरता होती, असे दिसत नाही.” आईवडिलांच्या कबरीला वंदन करायला औरंगजेब आग्र्याला गेला, “आणि अंत्यविधी मोठ्या थाटामाटात पार पडले.”
तिच्याशेजारी शाहजहान
तिच्या जवळच
शाहजहानने स्वतःसाठी वेगळीच जागा योजली होती. लतीफ यांच्या काळी नदीच्या पलीकडच्या काठावर, ताजच्या अगदी समोर, जुन्या पायाचे भग्न अवशेष होते. तिच्या कबरीला शोभेल अशी स्वतःची कबर तिथे बांधायचा बादशहाचा बेत होता. दोन्ही कबरी संगमरवरी पुलाने जोडायच्या होत्या; मृत्यूनंतरही आपले आणि पत्नीचे नाते दिसावे, म्हणून. त्याच्या कैदेने तो बेत संपवला. तो वारला तेव्हा औरंगजेबाने त्याला त्याच्या पत्नीशेजारी पुरले. तो म्हणाला: “माझ्या वडिलांचे माझ्या आईवर फार प्रेम होते; म्हणून त्यांची अखेरची विश्रांतीची जागा तिच्या जवळच असू द्या.” मि. टेलर यांच्या शब्दांत, “दैवाने अहंकाराला जे नाकारले, ते प्रेमाला दिले.” नेव्हिल यांच्या हकीकतीत दोन्ही कबरींभोवती औरंगजेबाने संगमरवराची जाळी उभारली. लतीफ यांना ती “त्याने आपल्या आईवडिलांना वाहिलेली अखेरची आदरांजली” वाटली.
तिच्याशेजारी शाहजहान
दोन शिळा
ते दोघे ज्या तळघरात पहुडले आहेत, त्याच्या वर, घुमटाखाली, संगमरवराच्या दोन शिळा शेजारी शेजारी आहेत. विल्यम स्लीमन यांनी त्यांतला एक फरक टिपला. राणीच्या शिळेवर फुलांच्या माळांमध्ये कुराणातली वचने काळ्या अक्षरांत आहेत. त्यांतले एक वचन असे संपते: “आणि काफिरांच्या टोळीपासून आमचे रक्षण कर.” त्यांनी नोंदवले, की त्यांच्या काळी जगभरातून जे लोक तिची कबर पाहायला येत, ते काफिरच होते. बादशहाच्या शिळेवर एकही वचन नाही; फक्त फुले, त्याचे नाव, आणि मृत्यूची तारीख. असे का, हे स्लीमन यांनी तिथल्या काही विद्वान मुसलमान सेवकांना विचारले. त्यांनी सांगितले, पत्नीची शिळा शाहजहानने स्वतः योजली होती; तिच्यावर ईश्वराचे शब्द कोरण्यात त्याला काही गैर वाटले नाही. पण बापाची शिळा औरंगजेबाने योजली. ज्या दगडाला कधी तरी माणसाचा पाय लागू शकतो, त्यावर ते पवित्र शब्द कोरणे त्याला योग्य वाटले नाही. मग तो दगड स्वतःच्या बापाच्या देहावर का असेना. स्लीमन यांच्या मते, दारा ज्याला “नमाजी माणूस” म्हणत असे, तो अखेरपर्यंत असाच होता.
तिच्याशेजारी शाहजहान
खालिकदाद
त्या काळची आणखी एक गोष्ट मनुची सांगतात. शाहजहानचा खालिकदाद नावाचा एक हत्ती होता. आपल्या धन्याच्या दफनाच्या तयारीचा ताजमधला मोठा गलबला त्याने ऐकला, आणि तो बिथरून अस्वस्थ झाला. त्याचा माहूत त्याच्याजवळ आला. “अभाग्या खालिकदादा!” तो म्हणाला. धनीच गेला, आता तुझे काय होणार? तुझी काळजी घ्यायची तसदी कोणी घेणार नाही; आता तूही मरण्याशिवाय तुझ्यापुढे काय उरले आहे? हे शब्द ऐकताच त्या हत्तीने सोंडेने धूळ गोळा करून आपल्या डोक्यावर टाकली. मग कण्हत, ओरडत तो जमिनीवर कोसळला, आणि मेला; “जणू त्याने आपले दुर्दैव ओळखले होते, आणि एखाद्या पोरक्यासारखा तो निघून गेला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: निकोलाओ मनुची, ‘स्तोरिया दो मोगोर’, अनुवाद डब्ल्यू. आयर्व्हिन, खंड २ (१९०७), पृष्ठे ११६-११७, १२५-१२७; सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे ३८-३९, ५१-५२, ९४-९५, ११०-१११, ११३-११४; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठे ३०-३१, १३२; एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठ १५७; फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिलग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे ३४९-३५०; आणि विल्यम स्लीमन, ‘रॅम्बल्स अँड रिकलेक्शन्स ऑफ ॲन इंडियन ऑफिशियल’, खंड २ (१८४४), पृष्ठे २९-३१. शिलालेखात हिजरी १०७६ च्या रजब महिन्याच्या २८ तारखेची रात्र आहे; आयर्व्हिन रजबची २६ तारीख, हिजरी १०७६, म्हणजे १ फेब्रुवारी १६६६ देतात. कीन यांच्या मते ती जाळी औरंगजेबाच्या काळात बसवली गेली. फॅनी पार्क्स लिहितात, “आलमगीर”ने (त्या त्याला शाहजहानचा नातू म्हणतात) आधीची चांदी-सोन्याची जाळी काढून ही बसवली; आणि तिच्या कबरीशेजारी त्याची कबर त्यांना “काहीशी विद्रूपता” वाटली.