भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · ताजमहाल
विटांचे मचाण आणि नदीपलीकडची कबर
विटांचे मचाण
ताव्हेर्निए यांनी लिहिले: “या महान कामाची सुरुवात आणि पूर्तता मी स्वतः पाहिली.” ते काम म्हणजे आग्र्याची ती कबर, जी बादशहा शाहजहानने आपली राणी मुमताज महल हिच्या स्मृतीसाठी उभारली. तिला बावीस वर्षे लागली, आणि वीस हजार माणसे त्यावर अखंड राबत होती. एवढ्यावरूनच खर्च किती प्रचंड झाला असेल, हे कळत होते. “असे म्हणतात, की नुसत्या मचाणांचा खर्च सगळ्या कामापेक्षा जास्त आला.” लाकूड पुरेसे नव्हते; म्हणून प्रत्येक मचाण विटांचे बांधावे लागले, आणि कमानींचे आधारही. त्यात पुष्कळ श्रम गेले, आणि मोठा खर्च आला. आग्र्यातल्या सगळ्या कबरींत ताव्हेर्निए यांना ही सर्वांत वैभवशाली वाटली. आणि शाहजहानने तिची जागा मुद्दाम निवडली होती.
विटांचे मचाण आणि नदीपलीकडची कबर
सगळ्या जगाने पाहावी म्हणून
ताव्हेर्निए ज्याला ‘तासिमाकान’ म्हणतात, त्या एका मोठ्या बाजाराजवळ त्याने ती बांधली. “तिथे सगळे परदेशी येतात; सगळ्या जगाने तिचे वैभव पाहावे आणि थक्क व्हावे, म्हणून.” तिथल्या ओसऱ्यांखाली व्यापाऱ्यांच्या खोल्या होत्या, आणि “तिथे सुती कापडाचा प्रचंड माल विकला जातो.” बर्निये बागेकडे जाणाऱ्या वाटेचे वर्णन करतात. ती वाट “कमानी असलेल्या नव्या घरांच्या एका रांगे”च्या कडेकडेने जात होती. १८९६ पर्यंत सरदारांच्या त्या बंगल्यांचे आणि महालांचे मातीच्या प्रचंड ढिगांशिवाय काहीच उरले नव्हते. नदीकाठचा रस्ता बांधताना जुने पाये सापडले; काही ठिकाणी ते दहा फूट जाड होते. ते इतके भक्कम होते, की सुरुंगाची दारू लावून फोडावे लागले. कबर स्वतः नदीकाठी, भिंतींनी वेढलेल्या एका मोठ्या बागेत उभी होती. तिच्यावर एक घुमट होता. ताव्हेर्निए यांना तो “पॅरिसच्या वाल-द-ग्रासच्या घुमटापेक्षा फारसा कमी वैभवशाली नाही” असा वाटला. घुमटाखाली एक रिकामी कबर होती; राणी स्वतः खालच्या एका तळघरात पुरलेली होती. प्रार्थनेसाठी तिथे नेहमी मुल्ला असत. आणि दोन हजार माणसांवर अधिकार असलेला एक खोजा कबरीवर आणि शेजारच्या बाजारावर पहारा ठेवत असे.
विटांचे मचाण आणि नदीपलीकडची कबर
दुसरा ताज
मग ताव्हेर्निए आणखी एक वाक्य लिहितात: “शाहजहानने नदीच्या पलीकडच्या काठावर आपली स्वतःची कबर बांधायला सुरुवात केली. पण आपल्या मुलांशी झालेल्या युद्धामुळे त्याचा बेत मोडला. आणि आज राज्य करणारा औरंगजेब ती पुरी करायला राजी नाही.” नंतरचे लेखक हीच कहाणी अधिक तपशिलाने सांगतात. सय्यद मुहम्मद लतीफ यांच्या हकीकतीत ताजला साजेशी अशी आपली स्वतःची कबर नदीपलीकडे बांधायचा शाहजहानचा बेत होता. संगमरवराचा एक पूल त्या दोघींना जोडणार होता, “मृत्यूनंतरही आपल्यात आणि आपल्या लाडक्या पत्नीत असलेले प्रेमाचे बंधन दाखवण्यासाठी.” फॅनी पार्क्स सांगतात, त्यासाठी पलीकडच्या काठावर दगड तयार करून ठेवले होते; पण ती कबर पुरी होण्याआधीच, १६६६ मध्ये, शाहजहान कैदेत असताना मरण पावला. ते दगड तिथे राहिले नाहीत. ते “बर्टपूरच्या राजांनी नेले, आणि त्याच दगडांतून डीगला एक इमारत बांधली गेली.”
विटांचे मचाण आणि नदीपलीकडची कबर
जे उरले
यमुना बागेची एक बाजू धुते. तिथे “एका पुलाचे काही अवशेष” होते, असे रेजिनाल्ड हेबर यांना आढळले. “कहाणी अशी आहे”, की तितक्याच सुंदर अशा दुसऱ्या ताजसाठी शाहजहानने तो पूल योजला होता. पार्क्स यांच्या काळी “त्या दुसऱ्या ताज”च्या पायाचा एक भाग अगदी समोर अजून उभा होता. १९०५ मध्ये ताजच्या समोरच्या एका बागेत, महताब बागेत, नदीकडच्या बाजूला लाल वालुकाश्माच्या दोन मनोऱ्यांचे अवशेष उभे होते; त्यांतला एक जवळजवळ पूर्ण होता. त्या पायांबद्दल एच. जी. कीन यांनी आणखी एक कहाणी सांगितली. एका सरदाराला तिथे बांधकाम करायचे होते. बादशहाने त्याला अडवले: “त्याची इमारत फार चांगली झाली, तर ती ताजला झाकोळून टाकेल; आणि चांगली झाली नाही, तर माझ्या इमारतीचा सगळा परिणाम बिघडेल.” दुसऱ्या कबरीची कहाणी लतीफ पुरी करतात. शाहजहानच्या कैदेमुळे ती थांबली. तो मरण पावला, तेव्हा औरंगजेबाने त्याला त्याच्या पत्नीशेजारी पुरले. तो म्हणाला: “माझ्या वडिलांचे माझ्या आईवर फार प्रेम होते; म्हणून त्यांची अखेरची विश्रांतीची जागा तिच्याजवळच असू दे.” कीन आणि लतीफ दोघेही ज्यांचे शब्द उद्धृत करतात, ते मि. टेलर म्हणतात: “अहंकाराला जे नाकारले गेले, ते नियतीने प्रेमाला बहाल केले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड १ (१८८९), पृष्ठे १०९-१११; सय्यद मुहम्मद लतीफ, ‘आग्रा, हिस्टॉरिकल अँड डिस्क्रिप्टिव्ह’ (१८९६), पृष्ठे १००, ११३-११४; रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’ खंड १ (१८२८), पृष्ठ ५९०; फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिल्ग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’ खंड १ (१८५०), पृष्ठ ३५२; एच. जी. कीन, ‘अ हँडबुक फॉर व्हिजिटर्स टू आग्रा अँड इट्स नेबरहूड’, सहावी आवृत्ती (१८९९), पृष्ठ ३१; एच. आर. नेव्हिल, ‘आग्रा: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे २१७, २९३; आणि फ्रांस्वा बर्निये, ‘ट्रॅव्हल्स इन द मोगल एम्पायर’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१८९१), पृष्ठ २९३. कीन ताव्हेर्निए यांच्या शब्दांना दुसऱ्या कबरीच्या परंपरेचा “भक्कम दुजोरा” म्हणतात. नेव्हिल हे काम औरंगजेबाच्या १६५७ मधल्या बंडामुळे थांबल्याचे सांगतात; हे वर्ष ताव्हेर्निए यांच्या स्वतःच्या शब्दांत नाही. बॉल ताव्हेर्निए यांच्या ‘तासिमाकान’चा अर्थ बहुधा ‘ताज-इ-मुकाम’, म्हणजे “ताजचा तळ”, असा लावतात. नेव्हिल नोंदवतात, ताजच्या दक्षिणेचे ताजगंज पूर्वी नौमहला होते, सरदारांच्या घरांची वस्ती, अशी परंपरा आहे.