नाना वस्त्रें नाना भूषणें । येणें शरीर श्रृंघारणें । विवेकें विचारें राजकरणें । अंतर श्रृंघारिजे ॥ १॥

नाना वस्त्रे आणि नाना अलंकारांनी शरीर सजवले जाते, पण विवेकाने आणि विचारपूर्वक व्यवहार-राजकारण साधण्यानेच खरे अंतरंग शोभून दिसते.

शरीर सुंदर सतेज । वस्त्रें भूषणें केले सज्ज । अंतरीं नस्तां च्यातुर्यबीज । कदापि शोभा न पवे ॥ २ ॥

शरीर सुंदर, तेजस्वी असो आणि वस्त्रे-अलंकारांनी सजवलेले असो, पण अंतरी चातुर्याचे बीज नसेल तर त्याला कधीच खरी शोभा येत नाही.

तुंड हेंकाड कठोर वचनी । अखंड तोले साभिमानी । न्याय नीति अंतःकर्णीं । घेणार नाहीं ॥ ३ ॥

तोंडाळ, हट्टी आणि कठोर बोलणारा, सतत अभिमानाने ताठलेला माणूस अंतःकरणात न्याय-नीती कधीच स्वीकारत नाही.

तर्ह्हे सीघ्रकोपी सदा । कदापि न धरी मर्यादा । राजकारण संवादा । मिळोंचि नेणें ॥ ४ ॥

सदैव तापट स्वभावाचा माणूस कधीच मर्यादा राखत नाही आणि व्यवहार-संवादात कोणाशी जुळवून घ्यायलाही जाणत नाही.

ऐसें लौंद बेइमानी । कदापि सत्य नाहीं वचनीं । पापी अपस्मार जनीं । राक्षेस जाणावें ॥ ५ ॥

असा उर्मट, बेइमान माणूस - ज्याच्या वचनात कधीच सत्य नसते, आणि लोकांत जो पापी व विक्षिप्त असतो - त्याला राक्षसासमानच जाणावे.

समयासारिखा समयो येना । नेम सहसा चलेना । नेम धरितां राजकारणा । अंतर पडे ॥ ६ ॥

प्रसंगाला साजेसा प्रसंग सहज येत नाही आणि (एकच) नियम सर्वत्र चालतही नाही; हट्टाने नियम धरून राहिल्यास व्यवहारातच अंतर पडते.

अति सर्वत्र वर्जावें । प्रसंग पाहोन चालावें । हटनिग्रहीं न पडावें । विवेकीं पुरुषें ॥ ७ ॥

कोणत्याही बाबतीत अतिरेक टाळावा, प्रसंग पाहून वागावे आणि विवेकी पुरुषाने हट्टाग्रहात कधीच पडू नये.

बहुतचि करितां हट । तेथें येऊन पडेल तट । कोणीयेकाचा सेवट । जाला पाहिजे ॥ ८ ॥

फार हट्ट धरला तर त्यातून तंटाच निर्माण होतो; अखेर त्यातून कोणाचा तरी पराभव (सेवट) झालाच पाहिजे.

बरें ईश्वर आहे साभिमानी । विशेष तुळजाभोवानी । परंतु विचार पाहोनी । कार्ये करणें ॥ ९ ॥

खरे तर देवावर, विशेषतः तुळजाभवानीवर अभिमान बाळगणे चांगले आहे, पण त्याचबरोबर विचारपूर्वकच सर्व कार्ये करावीत.

अखंडचि सावधाना । बहुत काये करावी सूचना । परंतु कांहीं येक अनुमाना । आणिलें पाहिजे ॥ १० ॥

सदैव सावधच असावे - याबाबत किती सूचना द्याव्यात? पण एवढेच की, थोडा तरी विचार मनात आणला पाहिजे.

समर्थापासीं बहुत जन । राहिला पाहिजे साभिमान । निश्चळ करूनियां मन । लोक असती ॥ ११ ॥

समर्थ पुरुषापाशी पुष्कळ लोक राहतात, त्यांच्यात स्वाभिमान टिकून राहिला पाहिजे; मन स्थिर करूनच लोक तिथे राहत असतात.

म्लेच दुर्जन उदंड । बहुतां दिसाचें माजलें बंड । याकार्णें अखंड । सावधान असावें ॥ १२ ॥

दुष्ट, अधम लोक भरपूर असतात, त्यांचे बंडखोरपण अनेक दिवसांपासून माजलेले असते; म्हणून सतत सावध राहावे.

सकळकर्ता तो ईश्वरु । तेणें केला अंगिकारुं । तया पुरुषाचा विचारु । विरुअळा जाणे ॥ १३ ॥

सर्वांचा कर्ता तो ईश्वरच आहे, त्यानेच (या पुरुषाचा) स्वीकार केलेला असतो; त्या पुरुषाचा खरा विचार विरळाच कोणी जाणतो.

न्याय नीति विवेक विचार । नाना प्रसंगप्रकार । परीक्षिणें परांतर । देणें ईश्वराचें ॥ १४ ॥

न्याय, नीती, विवेक, विचार, नाना प्रकारचे प्रसंग हाताळणे आणि दुसऱ्याचे अंतरंग पारखणे - हे सर्व ईश्वरानेच दिलेले देणे आहे.

माहायेत्‍न सावधपणें । समईं धारिष्ट धरणें । अद्‍भूतचि कार्य करणें । देणें ईश्वराचें ॥ १५ ॥

प्रचंड प्रयत्न जागरूकपणे करणे, प्रसंगी धैर्य धरणे आणि अद्भुत असे कार्य साध्य करणे - हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

येश कीर्ति प्रताप महिमा । उत्तम गुणासी नाहीं सीमा । नाहीं दुसती उपमा । देणें ईश्वराचें ॥ १६ ॥

यश, कीर्ती, प्रताप, महिमा - उत्तम गुणांना सीमाच नाही, त्याला दुसरी उपमाही सापडत नाही; हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

देव ब्रह्मण आचार विचार । कितेक जनासी आधार । सदा घडे परोपकार । देणें ईश्वराचें ॥ १७ ॥

देव-ब्राह्मणांचे आचार-विचार सांभाळणे, अनेक लोकांना आधार होणे आणि सतत परोपकार घडणे - हेही ईश्वराचेच देणे आहे.

येहलोक परलोक पाहाणें । अखंड सावधपणें राहाणें । बहुत जनाचें साहाणें । देणें ईश्वराचें ॥ १८ ॥

इहलोक आणि परलोक दोन्हींचा विचार ठेवणे, सतत सावधपणे राहणे आणि पुष्कळ लोकांचे सोसणे-सांभाळणे - हेही ईश्वराचेच देणे आहे.

देवाचा कैपक्ष घेणे । ब्रह्माणाची चिंता वाहाणें । बहु जनासी पाळणें । देणें ईश्वराचें ॥ १९ ॥

देवाची बाजू घेणे, ब्राह्मणांची काळजी वाहणे आणि अनेक लोकांचे पालनपोषण करणे - हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

धर्मस्थापनेचे नर । ते ईश्वराचे अवतार । जाले आहेत पुढें होणार । देणें ईश्वराचें ॥ २० ॥

धर्माची स्थापना करणारे पुरुष हे ईश्वराचेच अवतार असतात - झालेले, आताचे आणि पुढे होणारेही; हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

उत्तम गुणाचा ग्राहिक । तर्क तीक्षण विवेक । धर्मवासना पुण्यश्लोक । देणें ईश्वराचें ॥ २१ ॥

उत्तम गुणांची कदर करणे, तीक्ष्ण तर्क आणि विवेक बाळगणे, धर्माची आवड असणे व पुण्यशील कीर्ती लाभणे - हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

सकळ गुणांमधें सार । तजविजा विवेक विचार । जेणें पाविजे पैलपार । अरत्रपरत्रींचा ॥ २२ ॥

सर्व गुणांमध्ये सार म्हणजे योग्य उपाययोजना, विवेक आणि विचार होय; यांच्याच बळावर या लोकाचे व परलोकाचे पैलतीर गाठता येते.