रूप लावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये । कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥ १ ॥

रूप-लावण्य हे अभ्यासाने मिळत नाही, जन्मजात गुणांवर कोणताही उपाय चालत नाही; पण बाहेरून मिळवता येणाऱ्या चातुर्यासारख्या गुणाची तरी सोय धरावी.

काळें माणुस गोरें होयेना । वनाळास येत्ना चालेना । मुक्यास वाचा फुटेना । हा सहजगुण ॥ २ ॥

काळा माणूस गोरा होत नाही, लंगड्याला प्रयत्नानेही चालता येत नाही, मुक्याला वाचा फुटत नाही - हे सर्व जन्मजात गुण आहेत.

आंधळें डोळस होयेना । बधिर तें ऐकेना । पांगुळ पाये घेइना । हा सहजगुण ॥ ३ ॥

आंधळा डोळस होत नाही, बहिरा ऐकू शकत नाही, अपंग पाय हलवू शकत नाही - हेही जन्मजात गुणच आहेत.

कुरूपतेचीं लक्षणें । किती म्हणोनि सांगणें । रूप लावण्य याकारणें । पालटेना ॥ ४ ॥

कुरूपतेची लक्षणे किती म्हणून सांगावीत? रूप-लावण्य या जन्मजात कारणामुळे बदलता येत नाही.

अवगुण सोडितां जाती । उत्तम गुण अभासितां येती । कुविद्या सांडून सिकती । शाहाणे विद्या ॥ ५ ॥

मात्र अवगुण सोडले तर ते जातात, उत्तम गुण अभ्यासाने प्राप्त होतात; शहाणे लोक वाईट विद्या सोडून चांगली विद्या शिकतात.

मूर्खपण सांडितां जातें । शाहाणपण सिकतां येतें । कारबार करितां उमजतें । सकळ कांहीं ॥ ६ ॥

मूर्खपणा सोडला की तो जातो, शहाणपणा शिकल्याने येतो; व्यवहार करत गेल्याने सर्व काही उमगत जाते.

मान्यता आवडे जीवीं । तरी कां उपेक्षा करावी । चातुर्येंविण उंच पदवी । कदापी नाहीं ॥ ७ ॥

मनाला मान्यता-प्रतिष्ठा आवडते, मग तिच्याकडे दुर्लक्ष का करावे? चातुर्याशिवाय उच्च पदवी कधीच मिळत नाही.

ऐसी प्रचीत येते मना । तरी कां स्वहित कराना । सन्मार्गें चालतां जनां । सज्जना माने ॥ ८ ॥

मनाला अशी खात्री पटते, तर मग आपले हित का करू नये? सन्मार्गाने चालणारा माणूस लोकांना व सज्जनांना आवडतो.

देहे नेटकें श्रुंघारिलें । परी चातुर्येंविण नासलें । गुणेंविण साजिरें केलें । बष्कळ जैसें ॥ ९ ॥

देह नीटनेटका शृंगारला तरी चातुर्याशिवाय तो व्यर्थच ठरतो; गुणांशिवाय केलेला शृंगार निरर्थक शोभेसारखा असतो.

अंतर्कळा श्रृंघारावी । नानापरी उमजवावी । संपदा मेळऊन भोगावी । सावकास ॥ १० ॥

अंतरंगातील कला-गुणसंपत्ती शृंगारावी, नाना प्रकारे ती उमजून घ्यावी, आणि त्यायोगे मिळवलेली संपदा निवांतपणे भोगावी.

प्रेत्न करीना सिकेना । शरीर तेंहि कष्टविना । उत्तम गुण घेईना । सदाकोपी ॥ ११ ॥

जो प्रयत्नही करत नाही, शिकतही नाही, शरीरालाही कष्ट देत नाही, आणि सदा रागीट राहून उत्तम गुण अंगी घेत नाही.

आपण दुसयास करावें । तें उसिणें सवेंचि घ्यावें । जना कष्टवितां कष्टावें । लागेल बहु ॥ १२ ॥

आपण दुसऱ्याशी जसे वागू, तसेच उलट आपल्यालाही परत मिळते; दुसऱ्याला कष्ट दिले तर स्वतःलाही खूप कष्ट भोगावे लागतील.

न्यायें वर्तेल तो शहाणा । अन्याइ तो दैन्यवाणा । नाना चातुर्याच्या खुणा । चतुर जाणे ॥ १३ ॥

जो न्यायाने वागतो तो शहाणा, जो अन्यायाने वागतो तो दीनवाणा ठरतो; चातुर्याच्या नाना खुणा चतुर माणूसच जाणतो.

जें बहुतांस मानलें । तें बहुतीं मान्य केलें । येर तें वेर्थचि गेलें । जगनिंद्य ॥ १४ ॥

जे बहुतेकांना पटते, तेच बहुतेक लोक मान्य करतात; बाकीचे मात्र व्यर्थ ठरून जगाकडून निंदिले जाते.

लोक आपणासि वोळावे । किंवा आवघेच कोंसळावे । आपणास समाधान फावे । ऐसें करावें ॥ १५ ॥

लोकांनी आपल्याकडे झुकावे किंवा दुरावून जावे, यापैकी आपल्याला ज्यात समाधान मिळेल तसे वागावे.

समाधानें समाधान वाढे । मित्रिनें मित्रि जोडे । मोडितां क्षणमात्रें मोडे । बरेपण ॥ १६ ॥

समाधानाने समाधान वाढते, मैत्रीने मैत्री जुळते; पण बरेपण मोडायचे असेल तर ते क्षणार्धात मोडते.

अहो कांहो अरे काअंरे । जनीं ऐकिजेतें किं ते । कळत असतांच कां रे । निकामीपन ॥ १७ ॥

आदराने बोलावे की उद्धटपणे बोलावे - हे लोक ऐकून लक्षात ठेवतात; कळत असूनही असे निरुपयोगी वागणे कशासाठी?

चातुर्यें श्रुंघारे अंतर । वस्त्रें श्रुंघारे शरीर । दोहिमधें कोण थोर । बरें पाहा ॥ १८ ॥

चातुर्याने अंतःकरण शृंगारले जाते, वस्त्रांनी शरीर शृंगारले जाते; या दोघांत कोण श्रेष्ठ आहे, ते नीट विचार करून पाहा.

बाह्याकार श्रुंगारिलें । तेणें लोकांच्या हातासि काये आलें । चातुर्यें बहुतांसी रक्षिलें । नाना प्रकारें ॥ १९ ॥

केवळ बाह्य रूप शृंगारल्याने लोकांच्या हाती काय येते? चातुर्याने मात्र नाना प्रकारे अनेकांचे रक्षण झाले आहे.

बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें । समस्तीं बरें म्हणावें । ऐसी वासना ॥ २० ॥

चांगले खावे, चांगले जेवावे, चांगले ल्यावे-नेसावे, आणि सर्वांनी आपल्याला चांगले म्हणावे - अशी प्रत्येकाची इच्छा असते.

तनें मनें झिजावें । तेणें भले म्हणोन घ्यावें । उगें चि कल्पितां सिणावें । लागेल पुढें ॥ २१ ॥

त्यासाठी तनमनाने झिजावे लागते, तेव्हाच लोक भले म्हणतात; उगीच नुसती कल्पना करत बसल्यास पुढे शीण भोगावा लागेल.

लोकीं कार्यभाग आडे । तो कार्यभाग जेथें घडे । लोक सहजचि वोढे । कामासाठीं ॥ २२ ॥

लोकांचे काम जेथे अडते, ते काम जेथे साध्य होते, तेथे लोक आपल्या कामासाठी सहजच ओढले जातात.

म्हणोन दुरयास सुखी करावें । तेणें आपण सुखी व्हावें । दुसयास कष्टवितां कष्टावें । लागेल स्वयें ॥ २३ ॥

म्हणून दुसऱ्याला सुखी करावे, त्यायोगे आपणही सुखी व्हावे; दुसऱ्याला कष्ट दिले तर स्वतःलाही कष्ट भोगावे लागतील.

हें तों प्रगटचि आहे । पाहिल्याविण कामा नये । समजणें हा उपाये । प्राणीमात्रासी ॥ २४ ॥

हे तर उघडच आहे, फक्त निरखून पाहिल्याशिवाय ते समजत नाही; प्रत्येक प्राण्याला हेच समजून घेणे हाच खरा उपाय आहे.

समजले आणि वर्तले । तेचि भाग्यपुरुष जाले । यावेगळे उरले । तें करंटे पुरुष ॥ २५ ॥

जे समजले आणि त्यानुसार वागले, तेच भाग्यवान पुरुष ठरले; याहून वेगळे राहिले, ते दुर्दैवी ठरले.

जितुका व्याप तितुकें वैभव । वैभवासारिखा हावभाव । समजले पाहिजे उपाव । प्रगटचि आहे ॥ २६ ॥

जितका व्याप तितके वैभव मिळते, आणि वैभवाप्रमाणेच वागणूक असावी; हा उपाय उघडच आहे, तो समजून घ्यावा.

आळसें कार्येभाग नासतो । साक्षेप होत होत होतो । दिसते गोष्टी कळेना तो । शाहाणा कैसा ॥ २७ ॥

आळसाने काम बिघडते, चिकाटीने ते हळूहळू सिद्धीस जाते; जो उघड दिसणारी गोष्ट समजत नाही, तो शहाणा कसा म्हणावा?

मित्रि करितां होतें कृत्य । वैर करितां होतो मृत्यु । बोलिलें हें सत्य किं असत्य । वोळखावें ॥ २८ ॥

मैत्री केल्याने काम सिद्ध होते, वैर केल्याने मृत्यूही ओढवतो; हे बोलणे खरे आहे की खोटे, ते स्वतःच पारखून पाहावे.

आपणास शाहाणें करूं नेणें । आपलें हित आपण नेणें । जनीं मैत्रि राखों नेणे । वैर करी ॥ २९ ॥

जो स्वतःला शहाणा करून घेण्याचे जाणत नाही, स्वतःचे हित स्वतः ओळखत नाही, आणि लोकांशी मैत्री राखणे न जाणता उलट वैर करतो.

ऐसे प्रकारीचे जन । त्यास म्हणावें अज्ञान । तयापासीं समाधान । कोण पावे ॥ ३० ॥

अशा प्रकारच्या माणसाला अज्ञानी म्हणावे; त्याच्याजवळ कोणाला बरे समाधान मिळणार?

आपण येकायेकी येकला । सृष्टींत भांडत चालिला । बहुतांमध्यें येकल्याला । येश कैचें ॥ ३१ ॥

जो सर्वांशी भांडत एकटाच या जगात चालतो, त्या एकट्याला अनेकांविरुद्ध यश कसे मिळणार?

बहुतांचे मुखी उरावें । बहुतांचे अंतरीं भरावें । उत्तम गुणीं विवरावें । प्राणीमात्रासी ॥ ३२ ॥

अनेकांच्या तोंडी आपले नाव राहावे, अनेकांच्या अंतःकरणात आपण भरून राहावे; यासाठी सर्व प्राणिमात्रांशी उत्तम गुणांनी वागावे.

शाहाणे करावे जन । पतित करावे पावन । सृष्टिमधें भगवद्भकजन । वाढवावें ॥ ३३ ॥

लोकांना शहाणे करावे, पतितांना पावन करावे, आणि या सृष्टीत भगवद्भक्त जनांची संख्या वाढवावी.