ऐका कुविद्येचीं लक्षणें । अति हीनें कुलक्षणें । त्यागार्थ बोलिलीं ते श्रवणें । त्याग घडे ॥ १ ॥

आता कुविद्येची, अत्यंत हीन अशी लक्षणे ऐका. ती सोडून देण्यासाठीच सांगितली आहेत; ती ऐकल्याने त्यांचा त्याग घडून येईल.

ऐका कुविद्येचा प्राणी । जन्मा ये‍ऊन केली हानी । सांगिजेल येहीं लक्षणीं । वोळखावा ॥ २ ॥

कुविद्येचा भ्रष्ट स्वभावाचा मनुष्य जन्माला येऊनही आपल्या जन्माचे नुकसानच करून घेतो. अशा माणसाला पुढील लक्षणांवरून ओळखावे.

कुविद्येचा प्राणी असे । तो कठिण निरूपणें त्रासे । अवगुणाची समृद्धि असे । म्हणौनियां ॥ ३ ॥

कुविद्येचा माणूस कठोर, सत्य सांगणाऱ्या निरूपणाने त्रासून जातो, कारण त्याच्या अंगी दुर्गुणांची विपुल समृद्धीच भरलेली असते.

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ दंभ तिरस्कार । गर्व ताठा अहंकार । द्वेष विषाद विकल्पी ॥ ४ ॥

वासना, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, ढोंग, तिरस्कार, गर्व, ताठा, अहंकार, द्वेष, खेद आणि साशंकता या दुर्गुणांनी तो भरलेला असतो.

आशा ममता तृष्णा कल्पना । चिंता अहंता कामना भावना । असूय अविज्ञा ईषणा वासना । अतृप्ती लोलंगता ॥ ५ ॥

त्याच्या मनात आशा, ममता, तृष्णा, व्यर्थ कल्पना, चिंता, अहंता, वासना, असूया, अज्ञान, हाव आणि अतृप्त लोभीपणा भरलेला असतो.

इछ्या वांछ्या चिकिछ्या निंदा । आनित्य ग्रामणी मस्ती सदा । जाणीव अवज्ञा विपत्ती आपदा । दुर्वृत्ती दुर्वासना ॥ ६ ॥

त्याला नाना इच्छा-वासना, दुसऱ्याविषयी शंका-कुशंका, निंदा करण्याची सवय, अस्थिरता, गावगप्पांत रस, सदैव उन्मत्तपणा, उगीचच शहाणपणाचा आव, इतरांचा अपमान करणे आणि दुर्वर्तन-दुर्वासना हे अंगी भिनलेले असते; यामुळे तो विपत्ती आणि संकटे ओढवून घेतो.

स्पर्धा खटपट आणि चटचट । तर्हे झटपट आणी वटवट । सदा खटपट आणी लटपट । परम वेथा कुविद्या ॥ ७ ॥

स्पर्धा, कारस्थाने, उतावळेपणा, नाना युक्त्या, अकारण गडबड, सतत बडबड, आणि सदैव कपटी लटपटी वागणे - ही कुविद्येची फार मोठी व्याधीच आहे.

कुरूप आणी कुलक्षण । अशक्त आणी दुर्जन । दरिद्री आणी कृपण । आतिशयेंसीं ॥ ८ ॥

तो अत्यंत कुरूप, दुर्लक्षणी, दुर्बळ, दुर्जन, दरिद्री आणि कमालीचा कंजूष असतो.

आळसी आणी खादाड । दुर्बळ आणी लाताड । तुटक आणी लाबाड । आतिशयेंसीं ॥ ९ ॥

तो अतिशय आळशी, खादाड, दुर्बळ, उर्मट, विसंगत वागणारा आणि बढाईखोर असतो.

मूर्ख आणी तपीळ । वेडें आणी वाचाळ । लटिकें आणी तोंडाळ । आतिशयेंसीं ॥ १० ॥

तो कमालीचा मूर्ख, तापट, वेडगळ, वाचाळ, खोटारडा आणि तोंडाळ असतो.

नेणे आणी नायके । न ये आणी न सीके । न करी आणी न देखे । अभ्यास दृष्टी ॥ ११ ॥

त्याला काही येत नाही आणि तो कुणाचे ऐकतही नाही; काही जमत नाही तरी शिकतही नाही; काही करत नाही आणि अभ्यासाच्या दृष्टीने पाहतही नाही.

अज्ञान आणी अविस्वासी । छळवादी आणी दोषी । अभक्त आणी भक्तांसी । देखों सकेना ॥ १२ ॥

तो अज्ञानी, अविश्वासू, छळवाद करणारा आणि दोषी वृत्तीचा असतो; तो स्वतः भक्तिहीन असून भक्तांनाही पाहू शकत नाही, म्हणजे त्यांचा द्वेष करतो.

पापी आणी निंदक । कष्टी आणी घातक । दुःखी आणी हिंसक । आतिशयेंसीं ॥ १३ ॥

तो पापी, निंदक, दुसऱ्याला त्रास देणारा, घातकी, दुःखी आणि अत्यंत हिंसक असतो.

हीन आणी कृत्रिमी । रोगी आणी कुकर्मी । आचंगुल आणी अधर्मी । वासना रमे ॥ १४ ॥

तो हीन दर्जाचा, ढोंगी, रोगी, दुष्कर्मी आणि विचित्र वागणुकीचा अधर्मी असतो; त्याचे मन सदा वाईट वासनांतच रमते.

हीन देह आणी ताठा । अप्रमाण आणी फांटा । बाष्कळ आणी करंटा । विवेक सांगे ॥ १५ ॥

त्याचा देह हीन असूनही तो गर्व दाखवतो; तो अविश्वसनीय आणि फाटाफूट करणारा, पोकळ बडबड करणारा आणि दुर्दैवी असतो - असे विवेकाने सांगता येते.

लंडी आणी उन्मत्त । निकामी आणी डुल्लत । भ्याड आणी बोलत । पराक्रमु ॥ १६ ॥

तो भित्रा असूनही उन्मत्त, निरुपयोगी आणि डुलक्या घेत बसणारा, भ्याड असूनही मोठमोठ्या पराक्रमाच्या गप्पा मारणारा असतो.

कनिष्ठ आणी गर्विष्ठ । नुपरतें आणी नष्ट । द्वेषी आणी भ्रष्ट । आतिशयेंसीं ॥ १७ ॥

तो हलक्या दर्जाचा असूनही गर्विष्ठ, सांगूनही न सुधारणारा आणि बिघडलेला, तसेच अत्यंत द्वेषी आणि भ्रष्ट असतो.

अभिमानी आणी निसंगळ । वोडगस्त आणी खळ । दंभिक आणी अनर्गळ । आतिशयेंसीं ॥ १८ ॥

तो अभिमानी असूनही एकाकी, आडमुठा आणि दुष्ट, ढोंगी आणि बेताल बोलणारा असतो.

वोखटे आणी विकारी । खोटे आणी अनोपकारी । अवलक्ष्ण आणी धिःकारी । प्राणिमात्रांसी ॥ १९ ॥

तो वाईट आणि विकारी, खोटा आणि उपकार न करणारा, दुर्लक्षणी आणि सर्व प्राणिमात्रांचा धिक्कार करणारा असतो.

अल्पमती आणी वादक । दीनरूप आणि भेदक । सूक्ष्म आणी त्रासक । कुशब्दें करूनि ॥ २० ॥

तो अल्पबुद्धी असूनही वाद घालणारा, दीनवाणा दिसूनही मनाने फूट पाडणारा, आणि क्षुल्लक कुशब्दांनी दुसऱ्याला त्रास देणारा असतो.

कठिणवचनी कर्कशवचनी । कापट्यवचनी संदेहवचनी । दुःखवचनी तीव्रवचनी । क्रूर निष्ठुर दुरात्मा ॥ २१ ॥

त्याचे बोलणे कठोर, कर्कश, कपटपूर्ण, संशय निर्माण करणारे, दुःखदायक आणि तीव्र असते; तो क्रूर, निष्ठुर आणि दुष्ट अंतःकरणाचा असतो.

न्यूनवचनी पैशून्यवचनी । अशुभवचनी अनित्यवचनी । द्वेषवचनी अनृत्यवचनी । बाष्कळवचनी धिःकारु ॥ २२ ॥

तो कमीपणा दाखवणारे, चहाडखोर, अशुभ, अस्थिर, द्वेषपूर्ण, खोटे आणि बाष्कळ बोलणारा असतो, आणि सर्वांचा धिक्कार करत राहतो.

कओअटी कुटीळ गाठ्याळ । कुर्टें कुचर नट्याळ । कोपी कुधन टवाळ । आतिशयेंसीं ॥ २३ ॥

तो कावेबाज, कुटिल, गुंतागुंतीच्या कपटी स्वभावाचा, कुचराई करणारा, नाटकी, अत्यंत रागीट, दुर्मार्गाने धन मिळवणारा आणि टिंगलखोर असतो.

तपीळ तामस अविचार । पापी अनर्थी अपस्मार । भूत समंधी संचार । आंगीं वसे ॥ २४ ॥

तो तापट, तामसी, अविचारी, पापी, अनर्थ ओढवणारा आणि अपस्माराने (फेफऱ्याने) ग्रासलेला असतो; जणू त्याच्या अंगात भूत-समंधाचाच संचार झालेला असतो.

आत्महत्यारा स्त्रीहत्यारा । गोहत्यारा ब्रह्महत्यारा । मातृहत्यारा पितृहत्यारा । माहापापी पतित ॥ २५ ॥

तो आत्महत्या, स्त्रीहत्या, गोहत्या, ब्रह्महत्या, मातृहत्या आणि पितृहत्या यांसारखी महापातके करणारा, महापापी आणि पतित असतो.

उणें कुपात्र कुतर्की । मित्रद्रोही विस्वासघातकी । कृतघ्न तल्पकी नारकी । अतित्याई जल्पक ॥ २६ ॥

तो उणा, अपात्र, वाईट तर्क करणारा, मित्रद्रोही, विश्वासघातकी, कृतघ्न, अत्यंत अनाचारी, नरकास पात्र, त्यागाचा खोटा आव आणणारा आणि बडबड्या असतो.

किंत भांडण झगडा कळहो । अधर्म अनराहाटी शोकसंग्रहो । चाहाड वेसनी विग्रहो । निग्रहकर्ता ॥ २७ ॥

त्याच्या ठायी सदैव शंका, भांडण, झगडा, कलह, अधर्म, अव्यवस्थितपणा, दुःखाचा संग्रह, चहाडी, दुर्व्यसने, वैर आणि दुसऱ्यांवर जुलूम करण्याची वृत्ती असते.

द्वाड आपेसी वोंगळ । चाळक चुंबक लच्याळ । स्वार्थी अभिळासी वोढाळ । आद्दत्त झोड आदखणा ॥ २८ ॥

तो अवघड स्वभावाचा, दुर्दैवी, घाणेरडा, चंचल, वरकरणी आकर्षक भासवणारा पण लाळघोटेपणा करणारा, स्वार्थी, हावरट, स्वैर वागणारा, दुसऱ्याचे बळकावणारा आणि क्षुद्र असतो.

शठ शुंभ कातरु । लंड तर्मुंड सिंतरु । बंड पाषांड तश्करु । अपहारकर्ता ॥ २९ ॥

तो धूर्त, मूर्ख, भित्रा, भ्याड, बेडर बंडखोर, फसवणारा, बंडखोर, पाखंडी आणि दुसऱ्याचे लुबाडणारा चोर असतो.

धीट सैराट मोकाट । चाट चावट वाजट । थोट उद्धट लंपट । बटवाल कुबुद्धी ॥ ३० ॥

तो निर्लज्जपणे धीट, बेछूट, मोकाट फिरणारा, चटावलेला, चावट, वाचाळ, अर्धवट, उद्धट, विषयलंपट आणि दुर्बुद्धीचा गुंड असतो.

मारेकरी वरपेकरी । दरवडेकरी खाणोरी । मैंद भोंदु परद्वारी । भुररेकरी चेटकी ॥ ३१ ॥

तो खुनी, बलात्कारी, दरोडेखोर, चोरीसाठी खणणारा, ढोंगी-लबाड, परस्त्रीगमन करणारा, आणि जादूटोणा-भूल घालणारा असतो.

निशंक निलाजिरा कळभंट । टौणपा लौंद धट उद्धट । ठस ठोंबस खट नट । जगभांड विकारी ॥ ३२ ॥

तो निर्भीड आणि निर्लज्ज दुष्ट भांडखोर, आडमुठा, हट्टी, उद्धट, करंटा, लबाड, नाटकी आणि सर्व जगाला उपद्रवी वाटणारा असतो.

अधीर आळिका अनाचारी । अंध पंगु खोकलेंकरी । थोंटा बधिर दमेकरी । तर्ह्ही ताठा न संडी ॥ ३३ ॥

तो अधीर, आळशी, अनाचारी असतो; आंधळा, लंगडा, सतत खोकणारा, अपुरा, बहिरा, दम्याने ग्रासलेला असला, तरीही आपला गर्व सोडत नाही.

विद्याहीन वैभवहीन । कुळहीन लक्ष्मीहीन । शक्तिहीन सामर्थ्यहीन । अदृष्टहीन भिकारी ॥ ३४ ॥

तो विद्याहीन, वैभवहीन, कुळहीन, धनहीन, शक्तिहीन, सामर्थ्यहीन आणि नशीबहीन भिकारी असतो.

बळहीन कळाहीन । मुद्राहीन दीक्षाहीन । लक्षणहीन लावण्यहीन । आंगहीन विपारा ॥ ३५ ॥

तो बलहीन, कलाहीन, तेजहीन, दीक्षाहीन, चांगल्या लक्षणांविना, सौंदर्यहीन आणि विकलांग देहाचा असतो.

युक्तिहीन बुद्धिहीन । आचारहीन विचारहीन । क्रियाहीन सत्वहीन । विवेकहीन संशई ॥ ३६ ॥

तो युक्तिहीन, बुद्धिहीन, सदाचारहीन, विचारहीन, कर्तृत्वहीन, सत्वगुणहीन, विवेकहीन आणि सतत संशयी असतो.

भक्तिहीन भावहीन । ज्ञानहीन वैराग्यहीन । शांतिहीन क्ष्माहीन । सर्वहीन क्षुल्लकु ॥ ३७ ॥

तो भक्तिहीन, श्रद्धाहीन, ज्ञानहीन, वैराग्यहीन, शांतीहीन आणि क्षमाहीन असतो - म्हणजे सर्वगुणहीन आणि क्षुद्र असतो.

समयो नेणे प्रसंग नेणे । प्रेत्न नेणे अभ्यास नेणे । आर्जव नेणे मैत्री नेणे । कांहींच नेणे अभागी ॥ ३८ ॥

त्याला योग्य वेळ कळत नाही, प्रसंगाचे भान नाही, प्रयत्न करणे माहीत नाही, अभ्यास करणे माहीत नाही, सरळपणा माहीत नाही, मैत्री कशी करावी हेही माहीत नाही - असा हा अभागी माणूस काहीच जाणत नाही.

असो ऐसे नाना विकार । कुलक्षणाचें कोठार । ऐसा कुविद्येचा नर । श्रोतीं वोळखावा ॥ ३९ ॥

असे अनेक प्रकारचे विकार त्याच्या अंगी असतात; तो जणू दुर्गुणांचे भांडारच असतो. अशा कुविद्येच्या माणसाला श्रोत्यांनी ओळखून घ्यावे.

ऐसीं कुविद्येचीं लक्षणें । ऐकोनि त्यागची करणें । अभिमानीं तर्ह्हें भरणें । हें विहित नव्हें ॥ ४० ॥

अशी ही कुविद्येची लक्षणे आहेत; ती ऐकून त्यांचा त्यागच करावा. अभिमानाने अशा दुर्गुणांत गुरफटून राहणे योग्य नाही.