स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । ऐसे हे चत्वार देह जाण । जागृति स्वप्न सुषुप्ति पूर्ण । तुर्या जाणावी ॥ १ ॥

स्थूळ, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण असे हे चार देह जाणावेत. जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या पूर्णतेनंतर चौथी तुर्यावस्था जाणावी.

विश्व तैजस प्राज्ञ । प्रत्यगात्मा हे अभिमान । नेत्रस्थान कंठस्थान हृदयस्थान । मूर्धनी ते ॥ २ ॥

विश्व, तैजस, प्राज्ञ आणि प्रत्यगात्मा हे या चार अवस्थांतील अभिमानी रूपे आहेत. त्यांची स्थाने अनुक्रमे नेत्र, कंठ, हृदय आणि मस्तक ही होत.

स्थूळभोग प्रविक्तभोग । आनंदभोग आनंदावभासभोग । ऐसे हे चत्वार भोग । चौंदेहाचे ॥ ३ ॥

स्थूळभोग, विविक्तभोग, आनंदभोग आणि आनंदावभासभोग असे हे चार भोग चार देहांचे आहेत.

अकार उकार मकार । अर्धमात्रा तो ईश्वर । ऐस्या मात्रा चत्वार । चौंदेहाच्या ॥ ४॥

अकार, उकार, मकार आणि अर्धमात्रा (ईश्वर) अशा या ओंकाराच्या चार मात्रा चार देहांशी संबंधित आहेत.

तमोगुण रजोगुण । सत्वगुण शुद्धसत्वगुण । ऐसे हे चत्वार गुण । चौंदेहाचे ॥ ५॥

तमोगुण, रजोगुण, सत्त्वगुण आणि शुद्धसत्त्वगुण असे हे चार गुण चार देहांचे आहेत.

क्रियाशक्ति द्रव्याशक्ती । इछाशक्ति ज्ञानशक्ती । ऐशा चत्वार शक्ती । चौंदेहाच्या ॥ ६ ॥

क्रियाशक्ती, द्रव्यशक्ती, इच्छाशक्ती आणि ज्ञानशक्ती अशा या चार शक्ती चार देहांच्या आहेत.

ऐसीं हे बत्तिस तत्वें । दोहींचीं पन्नास तत्वें । अवघीं मिळोन ब्यासि तत्वें । अज्ञान आणी ज्ञान ॥ ७ ॥

अशी ही बत्तीस तत्त्वे झाली, आणि (स्थूळ-सूक्ष्म देहाची पंचवीस-पंचवीस मिळून) पन्नास तत्त्वे झाली. सर्व मिळून ब्याऐंशी तत्त्वे होतात, जी अज्ञान व ज्ञान अशा दोन्ही स्वरूपाची आहेत.

ऐसीं हे तत्वें जाणावीं । जाणोन माइक वोळखावीं । आपण साक्षी निरसावीं । येणें रितीं ॥ ८ ॥

अशी ही सर्व तत्त्वे जाणून घ्यावीत, आणि जाणून घेऊन ती मायिक (भासमात्र) आहेत हे ओळखावे. स्वतः साक्षी राहून याच पद्धतीने त्यांचे निरसन करावे.

साक्षी म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें वोळखावें अज्ञान । ज्ञानाज्ञानाचें निर्शन । देहासरिसें ॥ ९ ॥

साक्षी म्हणजेच ज्ञान होय; त्या ज्ञानानेच अज्ञान ओळखावे. देहासोबतच ज्ञान व अज्ञान या दोन्हींचेही निरसन करावे.

ब्रह्मांडीं देह कल्पिले । विराट हिरण्यगर्भ बोलिले । ते हे विवेकें निर्शले । आत्मज्ञानें ॥ १० ॥

ब्रह्मांडाच्या ठिकाणी विराट व हिरण्यगर्भ असे देह कल्पिलेले आहेत. तेही आत्मज्ञानाने व विवेकाने निरसन पावतात.

आत्मानात्माविवेक करितां । सारासारविचार पाहतां । पंचभूतांची माइक वार्ता । प्रचित आली ॥ ११ ॥

आत्मा व अनात्मा यांचा विवेक करता, सार-असाराचा विचार पाहता, पंचभूतांची ही सारी गोष्ट मायिकच आहे हे प्रत्ययास येते.

अस्ति मांष त्वचा नाडी रोम । हे पांचहि पृथ्वीचे गुणधर्म । प्रत्यक्ष शरीरीं हें वर्म । शोधून पाहावें ॥ १२ ॥

हाडे, मांस, त्वचा, नाडी, रोम हे पाचही पृथ्वीचे गुणधर्म आहेत. हे रहस्य प्रत्यक्ष शरीरात शोधून पाहावे.

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । हे आपाचे पंचकभेद । तत्वें समजोन विशद । करून घावीं ॥ १३ ॥

वीर्य, रज, लाळ, मूत्र, घाम हे आपतत्त्वाचे पाच भेद आहेत. ही तत्त्वे नीट समजून घेऊन स्पष्ट करून घ्यावीत.

क्षुधा त्रुषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे पांचहि तेजाचे गुण । या तत्वांचें निरूपण । केलेंचि करावें ॥ १४ ॥

भूक, तहान, आळस, झोप, मैथुन हे पाचही तेजतत्त्वाचे गुण आहेत. या तत्त्वांचे निरूपण पुनःपुन्हा करत राहावे.

चळण वळण प्रासारण । निरोध आणि आकोचन । हें पंचहि वायोचे गुण । श्रोतीं जाणावे ॥ १५ ॥

चालणे, वळणे, पसरणे, थांबणे, आकुंचन पावणे हे पाचही वायुतत्त्वाचे गुण श्रोत्यांनी जाणावेत.

काम क्रोध शोक मोहो भये । हा आकाशाचा परिपाये । हें विवरल्याविण काये । समजों जाणें ॥ १६ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय हे आकाशतत्त्वाचे परिणाम आहेत. हे नीट विवरण केल्याशिवाय समजणार तरी कसे?

असो ऐसें हें स्थूळ शरीर । पंचविस तत्वांचा विस्तार । आतां सूक्ष्मदेहाचा विचार । बोलिजेल ॥ १७ ॥

असो, असे हे स्थूळ शरीर पंचवीस तत्त्वांचा विस्तार आहे. आता सूक्ष्मदेहाचा विचार सांगायचा आहे.

अंतःकर्ण मन बुद्धि चित्त अहंकार । आकाशपंचकाचा विचार । पुढें वायो निरोत्तर । होऊन ऐका ॥ १८ ॥

अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार हे आकाशपंचकाशी संबंधित आहेत. पुढे वायुतत्त्वाचा विचार निःशब्द होऊन ऐका.

व्यान समान उदान । प्राण आणी अपान । ऐसे हे पांचहि गुण । वायोतत्वाचे ॥ १९ ॥

व्यान, समान, उदान, प्राण आणि अपान हे पाचही गुण वायुतत्त्वाचे आहेत.

श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा घ्राण । हें पांचहि तेजाचे गुण । आतां आप सावधान । होऊन ऐका ॥ २० ॥

कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक ही पाचही ज्ञानेंद्रिये तेजतत्त्वाची मानली आहेत. आता आपतत्त्वाविषयी सावधपणे ऐका.

वाचा पाणी पाद शिस्न गुद । हे आपाचे गुण विशद । आतां पृथ्वी विशद । निरोपिली ॥ २१ ॥

वाणी, हात, पाय, उपस्थ, गुद ही आपतत्त्वाची कर्मेंद्रिये स्पष्टपणे सांगितली. आता पृथ्वीतत्त्व स्पष्ट करून सांगतो.

शब्द स्पर्श रूप रस गंध । हे पृथ्वीचे गुण विशद । ऐसे हे पंचवीस तत्वभेद । सूक्ष्म देहाचे ॥ २२ ॥

शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध हे पाचही विषय पृथ्वीतत्त्वाचे गुण म्हणून स्पष्ट केले. अशा प्रकारे सूक्ष्म देहाचे पंचवीस तत्त्वभेद पूर्ण झाले.