आतां सकळांचे ज्नमस्थान । सकळ जीवांचे जीवन । जयास आपोनारायेण । ऐसें बोलिजे ॥ १ ॥

आता सर्वांचे जन्मस्थान आणि सर्व जीवांचे जीवनाधार असलेल्या तत्त्वाचे वर्णन करतो, ज्याला आपोनारायण असे म्हणतात.

पृथ्वीस आधार आवर्णोदक । सप्तसिंधूचें सिंधोदक । नाना मेघीचें मेघोदक । भूमंडळीं चालिलें ॥ २ ॥

पृथ्वीला आधार आहे आवर्णोदकाचा, सात समुद्रांचे सिंधूजल, आणि नाना मेघांचे पर्जन्यजल - हे सर्व भूमंडळावर वाहत आहे.

नाना नद्या नाना देसीं । वाहात मिळाल्या सागरासी । लाहानथोर पुण्यरासी । अगाध महिमे ॥ ३ ॥

नाना देशांत नाना नद्या वाहत जाऊन सागराला मिळतात; लहानमोठ्या या सर्व नद्या पुण्याच्या राशी असून त्यांचा महिमा अगाध आहे.

नद्या पर्वतींहून कोंसळल्या । नाना सांकडीमधें रिचविल्या । धबाबां खळाळां चालिल्या । असंभाव्य ॥ ४ ॥

नद्या पर्वतांवरून कोसळतात, नाना अरुंद घळींतून वाहतात, आणि धबाबा-खळाळ आवाज करत अगणित प्रमाणात वाहत जातात.

कूप बावी सरोवरें । उदंड तळीं थोरथोरें । निर्मळें उचंबळती नीरें । नाना देसीं ॥ ५ ॥

विहिरी, बारवा, सरोवरे, आणि नाना मोठमोठी तळी - या सर्वांतून नाना देशांत निर्मळ जल उचंबळत असते.

गायेमुखें पाट जाती । नाना कालवे वाहती । नाना झया झिरपती । झरती नीरें ॥ ६ ॥

गोमुखांतून पाट वाहतात, नाना कालवे वाहतात, नाना झरे झिरपत राहतात - असे पाणी सर्वत्र झिरपत, झरत असते.

डुरें विहीरें पाझर । पर्वत फुटोन वाहे नीर । ऐसे उदकाचे प्रकर । भूमंडळीं ॥ ७ ॥

तळी, विहिरी, झिरपणारे झरे, तसेच पर्वत फुटून वाहणारे पाणी - असे नाना प्रकारचे जलसमूह भूमंडळावर आहेत.

जितुके गिरी तितुक्या धारा । कोंसळती भयंकरा । पाभळ वाहाळा अपारा । उकळ्या सांडिती ॥ ८ ॥

जितके पर्वत आहेत तितक्या भयंकर धारा कोसळतात, आणि अगणित ओहोळ-नाले फेसाळत वाहत सुटतात.

भूमंडळीचें जळ आघवें। किती म्हणोनी सांगावें । नाना कारंजीं आणावें । बांधोनी पाणी ॥ ९ ॥

भूमंडळावरील एकंदर जल किती म्हणून सांगावे? पाणी बांधून त्यातूनही नाना कारंजी उभारली जातात.

डोहो डवंके खबाडीं टांकीं । नाना गिरिकंदरीं अनेकीं । नाना जळें नाना लोकीं । वेगळालीं ॥ १० ॥

डोह, डबकी, खाचखळगे, टाकी, नाना पर्वतकपारींतील असंख्य ठिकाणी - असे नाना प्रकारचे जल नाना ठिकाणी वेगवेगळे आहे.

तीर्थें येकाहून येक । माहां पवित्र पुण्यदायक । अगाध महिमा शास्त्रकारक । बोलोनि गेले ॥ ११ ॥

तीर्थे एकाहून एक अत्यंत पवित्र आणि पुण्यदायक आहेत; त्यांचा अगाध महिमा शास्त्रकारांनी सांगून ठेवला आहे.

नाना तीर्थांची पुण्योदकें । नाना स्थळोस्थळीं सीतळोदकें । तैसींच नाना उष्णोदकें । ठाईं ठाईं ॥ १२ ॥

नाना तीर्थांची पुण्यदायक जले, नाना ठिकाणची शीतल जले, तसेच नाना ठिकाणी उष्ण जलही आढळते.

नाना वल्लीमधें जीवन । नाना फळीं फुलीं जीवन । नाना कंदीं मुळीं जीवन । गुणकारकें ॥ १३ ॥

नाना वेलींमध्ये जल आहे, नाना फळाफुलांत जल आहे, नाना कंद-मुळांतही गुणकारक जल आहे.

क्षीरोदकें सिंधोदकें । विषोदकें पीयूषोदकें । नाना स्थळांतरीं उदकें । नाना गुणाचीं ॥ १४ ॥

दुधासारखे जल, समुद्राचे जल, विषयुक्त जल, अमृतासमान जल - अशी नाना ठिकाणची जले नाना गुणधर्मांची आहेत.

नाना युक्षदंडाचे रस । नाना फळांचे नाना रस । नाना प्रकारीचे गोरस। मद पारा गुळत्र ॥ १५ ॥

नाना वृक्षदंडांचे रस, नाना फळांचे रस, नाना प्रकारचे दुग्धजन्य पदार्थ, तसेच मद्य, पारा, गुळाचा रस - हे सर्वही जलाचेच रूप आहेत.

नाना मुक्तफळांचें पाणी । नाना रत्नी तळपें पाणी । नाना शस्त्रामधें पाणी । नाना गुणाचें ॥ १६ ॥

मोत्यांचे पाणी (तेज), नाना रत्नांत तळपणारे पाणी, आणि शस्त्रांतील पाणी (धार) - हे सर्व नाना गुणांचे 'पाणी' आहे.

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । नाना उदकाचे नाना भेद । विवरोन पाहातां विशद । होत जातें ॥ १७ ॥

वीर्य, रक्त, लाळ, मूत्र, घाम - हे सर्व जलाचेच नाना भेद आहेत; बारकाईने विचार केला तर हे स्पष्ट होत जाते.

उदकाचे देह केवळ । उदकाचेंचि भूमंडळ । चंद्रमंडळ सूर्यमंडळ । उदकाकरितां ॥ १८ ॥

हा देह केवळ जलाचाच आहे, हे भूमंडळही जलाचेच आहे; चंद्रमंडळ, सूर्यमंडळही जलाच्याच आधारे आहे.

क्षारसिंधु क्षीरसिंधु । सुरासिंधु आज्यसिंधु । दधिसिंधु युक्षरससिंधु । शुद्ध सिंधु उदकाचा ॥ १९ ॥

खाऱ्या पाण्याचा समुद्र, दुधाचा समुद्र, मद्याचा समुद्र, तुपाचा समुद्र, दह्याचा समुद्र, उसाच्या रसाचा समुद्र, आणि शुद्ध जलाचा समुद्र - असे सात समुद्र आहेत.

ऐसें उदक विस्तारलें । मुळापासून सेवटा आलें । मधेहि ठाईं ठाईं उमटलें । ठाईं ठाईं गुप्त ॥ २० ॥

असे हे जल आरंभापासून अखेरपर्यंत सर्वत्र विस्तारलेले आहे; ते कोठे कोठे प्रगट दिसते, तर कोठे कोठे गुप्त राहते.

जे जे बीजीं मिश्रीत जालें । तो तो स्वाद घेऊन उठिलें । उसामधें गोडीस आलें । परम सुंदर ॥ २१ ॥

ज्या ज्या बीजामध्ये ते मिसळते, त्या त्या रूपाचा स्वाद घेऊन प्रगट होते; उदाहरणार्थ, उसामध्ये ते अत्यंत सुंदर गोडी घेऊन येते.

उदकाचें बांधा हें शरीर । उदक चि पाहिजे तदनंतर । उदकचि उत्पत्तिविस्तार । किती म्हणोनी सांगावा ॥ २२ ॥

हे शरीरही जलानेच बांधलेले आहे, आणि पुढेही त्याला जलाचीच गरज असते; जलामुळेच सर्व उत्पत्तीचा विस्तार होतो, तो किती म्हणून सांगावा?

उदक तारक उदक मारक । उदक नाना सौख्यदायेक । पाहातं उदकाचा विवेक । अलोलिक आहे ॥ २३ ॥

जल तारकही आहे आणि मारकही आहे, जल नाना प्रकारचे सुख देणारेही आहे; जलाचा विचार केला तर तो खरोखर अलौकिक आहे.

भूमंडळीं धांवे नीर । नाना ध्वनी त्या सुंदर । धबाबां धबाबां थोर । रिचवती धारा ॥ २४ ॥

भूमंडळावर जल धावताना नाना सुंदर आवाज उमटतात; मोठमोठ्या धारा धबाबा-धबाबा ओतत जातात.

ठाईं ठाईं डोहो तुंबती । विशाळ तळीं डबाबिती । चबाबिती थबाबिती । कालवे पाट ॥ २५ ॥

जागोजागी डोह भरून तुंबतात, विशाल तळी दबाबत भरतात, कालवे व पाट खळखळत वाहतात.

येकी पालथ्या गंगा वाहाती । उदकें सन्निधचि असती । खळाळां झरे वाहाती । भूमीचे पोटीं ॥ २६ ॥

काही नद्या उलट्या दिशेने (भूमिगत) वाहतात, त्यांचे पाणी जवळपासच असते; भूमीच्या पोटातून झरे खळखळत वाहतात.

भूगर्भीं डोहो भरलें । कोण्ही देखिले ना ऐकिले । ठाईं ठाईं झोवीरे जाले । विदुल्यतांचे ॥ २७ ॥

भूगर्भात असे डोह भरलेले आहेत, जे कोणी पाहिलेले किंवा ऐकलेलेही नाहीत; तेथेच जागोजागी विजांचे साठेही सामावलेले आहेत.

पृथ्वीतळीं पाणी भरलें । पृथ्वीमधें पाणी खेळे । पृथ्वी प्रग्टलें । उदंड पाणी ॥ २८ ॥

पृथ्वीच्या तळाशी पाणी भरलेले आहे, पृथ्वीच्या आतही पाणी खेळत असते; आणि पृथ्वीतूनच उदंड पाणी प्रगट होते.

स्वर्गमृत्यपाताळीं । येक नदी तीन ताळीं । मेघोदक अंतराळीं । वृष्टी करी ॥ २९ ॥

स्वर्ग, मृत्युलोक व पाताळ - या तिन्ही स्तरांतून एकच नदी (गंगा) वाहते; तसेच आकाशातील मेघजलाची वृष्टी होत असते.

पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ दहन । दहनाचें मूळ पवन । थोराहून थोर ॥ ३० ॥

पृथ्वीचे मूळ जल आहे, जलाचे मूळ अग्नी आहे, आणि अग्नीचे मूळ पवन आहे, जो थोराहूनही थोर आहे.

त्याहून थोर परमेश्वर । महद्‍भूतांचा विचार । त्याहून थोर परात्पर । परब्रह्म जाणावें ॥ ३१ ॥

त्याहूनही थोर आहे परमेश्वर, जो या महाभूतांचा विचारक आहे; आणि त्याहूनही श्रेष्ठ, परात्पर परब्रह्म जाणून घ्यावे.