धन्य धन्य हा वायुदेव । याचा विचित्र स्वभाव । वायोकरितां सकळ जीव । वर्तती जनीं ॥ १ ॥

धन्य हा वायुदेव, याचा स्वभाव विलक्षण आहे; वायूमुळेच जगात सर्व जीव वावरतात.

वायोकरितां श्वासोश्वास । नाना विद्यांचा अभ्यास । वायोकरितां शरीरास । चळण घडे ॥ २ ॥

वायूमुळेच श्वासोच्छ्वास चालतो, नाना विद्यांचा अभ्यासही (वाणीद्वारे) वायूमुळेच होतो; आणि वायूमुळेच शरीराची हालचाल घडते.

चळण वळण प्रासारण । निरोधन आणी आकोचन । प्राण अपान व्यान उदान । समान वायु ॥ ३ ॥

हालणे, वळणे, पसरणे, रोखणे आणि आकुंचन पावणे - या सर्व क्रिया प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान या पाच वायूंमुळेच घडतात.

नाग कूर्म कर्कश वायो । देवदत्त धनंजयो। ऐसे हे वायोचे स्वभावो । उदंड असती ॥ ४ ॥

नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय - असे वायूचे उपप्रकार पुष्कळ आहेत.

वायो ब्रह्मांडीं प्रगटला । ब्रह्मांडदेवतांस पुरवला । तेथुनी पिंडी प्रगटला । नाना गुणें ॥ ५ ॥

वायू प्रथम ब्रह्मांडात प्रगट झाला, ब्रह्मांडातील देवतांना पुरून उरला, आणि तेथूनच तो पिंडात (शरीरात) नाना गुणांनी प्रगट झाला.

स्वर्गलोकीं सकळ देव । तैसेचि पुरुषार्थी दानव । मृत्यलोकींचे मानव । विख्यात राजे ॥ ६ ॥

स्वर्गलोकीचे सर्व देव, तसेच पराक्रमी दानव, आणि मृत्युलोकातील विख्यात राजे मानव - हे सर्व वायूच्याच बळावर आहेत.

नरदेहीं नाना भेदे । अनंत भेदाचीं श्वापदें । वनचरें जळचरें आनंदें । क्रीडा करिती॥ ७॥

मनुष्यदेहात नाना भेद आहेत, अनंत प्रकारचे प्राणी, वनचर व जलचरही आनंदाने क्रीडा करतात - हे सर्व वायूमुळेच.

त्या समस्तांमधें वायु खेळे । खेचरकुळ अवघें चळे । उठती वन्हीचे उबाळे । वायोकरितां ॥ ८॥

त्या सर्वांमध्ये वायू खेळत असतो; पक्षिकुळ त्याच्यामुळेच उडते; आणि अग्नीच्या ज्वाळाही वायूमुळेच भडकतात.

वायो मेघाचें भरण भरी। सवेंच पिटून परतें सारी । वायो ऐसा कारबरी । दुसरा नाहीं ॥ ९ ॥

वायूच मेघांना जलाने भरतो आणि लगेच त्यांना उडवून दुसरीकडे पिटाळून नेतो; असा कारभारी वायूशिवाय दुसरा नाही.

परी ते आत्मयाची सत्ता । वर्ते शरीरीं तत्वता । परी व्यापकपणें या समर्था । तुळणा नाहीं ॥ १० ॥

पण खरे तर ती आत्म्याचीच सत्ता आहे, जी शरीरात वायुरूपाने वावरते; तरीही या समर्थ वायूच्या व्यापकपणाला कशाचीच तुळणा नाही.

गिरीहून दाट फौजा । मेघ उठिले लोककाजा । गर्जगर्जों तडक विजा । वायोबळें ॥ ११ ॥

पर्वतांवरून दाट फौजांप्रमाणे मेघ लोककल्याणासाठी उठतात, गर्जना करतात आणि विजा चमकतात - हे सर्व वायूच्याच बळावर.

चंद्रसूर्य नक्षत्रमाळा । ग्रहमंडळें मेघमाळा । यें ब्रह्मांडीं नाना कळा । वायोकरितां ॥ १२ ॥

चंद्र, सूर्य, नक्षत्रांची माळ, ग्रहमंडळे, मेघांची माळ - या ब्रह्मांडातील नाना कळा वायूमुळेच चालतात.

येकवटलें तें निवडेना । कालवलें तें वेगळें होयेना । तैसें हे बेंचाड नाना । केवी कळे ॥ १३ ॥

एकवटलेले जे आहे ते वेगळे ओळखता येत नाही, कालवलेले वेगळे करता येत नाही; तसे या वायूचे नाना अगम्य कार्य कसे कळावे?

वायो सुटे सरारां । असंभाव्य पडतीगारा । तैसे जीव हे नीरा- । सरिसे पडती ॥ १४ ॥

वायू वेगाने सुटला की अफाट गारांचा वर्षाव होतो; त्याचबरोबर जीवही पाण्याच्या (पावसाच्या) थेंबांसारखे गळून पडतात.

वायुरूपें कमळकळा । तोचि आधार जळा । तया जळाच्या आधारें भूगोळा । शेषें धरिलें ॥१५ ॥

वायुरूपाने प्रगटलेली कमळाची कळा जलालाच आधार आहे; आणि त्या जलाच्याच आधारावर शेषाने हा भूगोल धारण केला आहे.

शेषास पवनाचा आहार । आहारें फुगे शरीर । तरी मग घेतला भार । भूमंडळाचा ॥१६॥

शेषालाही पवनाचाच आहार आहे, त्या आहाराने त्याचे शरीर फुगते, आणि मगच तो भूमंडळाचा भार धारण करू शकतो.

माहांकूर्माचें शरीर भलें । नेणों ब्रह्मांड पालथें घातलें । येवढें शरीर तें राहिलें । वायोचेनी ॥ १७॥

महाकूर्माचे विशाल शरीर, जणू ब्रह्मांड उलटे घातले आहे इतके मोठे, तेदेखील वायूच्याच आधारावर टिकून राहते.

वाराहें आपुलें दंतीं । पृथ्वी धरिली होती । तयाची येवढी शक्ती । वायुबळें ॥ १८ ॥

वराहाने आपल्या दाढेवर पृथ्वी धारण केली होती; त्याचीही इतकी प्रचंड शक्ती वायूच्याच बळावर होती.

ब्रह्म विष्णु महेश्वर । चौथा आपण जगदेश्वर । वायोस्वरूप विचार । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥

ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर आणि चौथा स्वतः जगदीश्वर - हे सर्व वायुरूपाने कसे व्यापून आहेत, हा विचार विवेकी लोकांनाच कळतो.

तेतिस कोटी सुरवर । अठ्यासी सहस्र ऋषेश्वर । सिध योगी भारेंभार । वायोकरितां ॥ २० ॥

तेहतीस कोटी देव, अठ्यायशी हजार ऋषिश्रेष्ठ, सिद्ध आणि योगी असंख्य - हे सर्व वायूमुळेच अस्तित्वात आहेत.

नव कोटी कात्यायणी । छेपन कोटी च्यामुंडिणी । औट कोटी भूतखाणी । वायोरूपें ॥ २१॥

नऊ कोटी कात्यायनी, छप्पन कोटी चामुंडा, साडेतीन कोटी भूत-योनी - हे सर्व वायुरूपानेच प्रगट झाले आहेत.

भूतें देवतें नाना शक्ती । वायोरूप त्यांच्या वेक्ती । नाना जीव नेणो किती । भूमंडळीं ॥ २२ ॥

भुते, देवता, नाना शक्ती - त्यांच्याही व्यक्ती वायुरूपच आहेत; भूमंडळावर असे नाना जीव किती आहेत, हे कोणाला कळत नाही.

पिंडीं ब्रह्मांडीं पुरवला । बाहेर कंचुकास गेला । सकळां ठाईं पुरवला । समर्थ वायु ॥ २३ ॥

हा समर्थ वायू पिंडात व ब्रह्मांडात भरून राहिला आहे, आणि त्याही पलीकडच्या आवरणापर्यंत पोहोचला आहे; तो सर्वत्र परिपूर्ण आहे.

ऐसा हा समर्थ पवन । हनुमंत जयाचा नंदन । रघुनाथस्मरणीं तनमन । हनुमंताचें ॥ २४ ॥

असा हा समर्थ पवन - हनुमंत हा त्याचाच पुत्र आहे; हनुमंताचे तनमन सदैव रघुनाथाच्या स्मरणातच रमलेले असते.

हनुमंत वायोचा प्रसीध । पित्यापुत्रांस नाहीं भेद । म्हणोनि दोघेहि अभेद । पुरुषार्थविषीं ॥ २५ ॥

हनुमंत हा वायूचाच प्रसिद्ध पुत्र आहे; पिता-पुत्रांत भेद नसतो, म्हणून पराक्रमाच्या बाबतीत दोघेही अभेदच आहेत.

हनुमंतास बोलिजे प्राणनाथ । येणें गुणें हा समर्थ । प्राणेंविण सकळ वेर्थ । होत जातें ॥ २६ ॥

हनुमंताला 'प्राणनाथ' असे म्हणतात, याच गुणामुळे तो समर्थ आहे; कारण प्राणाशिवाय (वायूशिवाय) सर्व काही व्यर्थ ठरते.

मागें मृत्य आला हनुमंता । तेव्हां वायो रोधला होता । सकळ देवांस आवस्ता । प्राणांत मांडलें ॥ २७ ॥

पूर्वी एकदा हनुमंतावर मृत्यूचे संकट आले असता, वायूने आपला प्राणप्रवाह रोखून धरला होता; त्यामुळे सर्व देवांवरही प्राणांतिक संकट कोसळले.

देव सकळ मिळोन । केलें वायुचें स्तवन । वायो प्रसन्न होऊन । मोकळें केलें ॥ २८ ॥

सर्व देव एकत्र येऊन वायूची स्तुती करू लागले; तेव्हा वायू प्रसन्न होऊन त्याने पुन्हा प्राणवायू मोकळा केला.

म्हणोनि प्रतपी थोर । हनुमंत ईश्वरी अवतार । यचा पुरुषार्थ सुरवर । पाहातचि राहिले ॥ २९ ॥

म्हणूनच हनुमंत महान प्रतापी असून तो साक्षात ईश्वरी अवतार आहे; त्याचा पराक्रम पाहतच देवही अवाक् राहिले.

देव कारागृहीं होते । हनुमंतें देखिलें अवचितें । संव्हार करूनी लंकेभोंवतें । विटंबून पाडिलें ॥ ३० ॥

देव लंकेच्या कारागृहात बंदिस्त होते, ते हनुमंताने अवचित पाहिले; मग त्याने लंकेभोवती संहार करून तिला विटंबित करून टाकले.

उसिणें घेतलें देवांचें । मूळ शोधिलें राक्षसांचें । मोठें कौतुक पुछ्यकेताचें । आश्चर्य वाटे ॥ ३१ ॥

देवांचे उसने फेडले, आणि राक्षसांचे मूळ (कारण) शोधून काढले; या शेपटीध्वज हनुमंताचे कौतुक पाहून सर्वांना आश्चर्य वाटले.

रावण होता सिंह्यासनावरी । तेथें जाऊन ठोंसरे मारी । लंकेमधें निरोध करी । उदक कैचें ॥ ३२ ॥

रावण सिंहासनावर बसलेला असता, हनुमंताने तेथे जाऊन त्याला ठोसे मारले, आणि लंकेत उदकाचाही निरोध केला.

देवास आधार वाटला । मोठा पुरुषार्थ देखिला । मनामधें रघुनाथाला । करुणा करिती ॥ ३३ ॥

हे पाहून देवांना धीर वाटला, त्यांनी हा मोठा पराक्रम पाहिला; आणि मनातल्या मनात रघुनाथाची करुणा भाकू लागले.

दैत्य आवघे संव्हारिले । देव तत्काळ सोडिले । प्राणीमात्र सुखी जाले । त्रयलोक्यवासी ॥ ३४ ॥

सर्व दैत्यांचा संहार झाला, देवांची तत्काळ सुटका झाली, आणि त्रैलोक्यातील सर्व प्राणिमात्र सुखी झाले.