धन्य धन्य हे वसुमती । इचा महिमा सांगों किती । प्राणीमात्र तितुके राहाती । तिच्या आधारें ॥ १ ॥

धन्य ही वसुंधरा! हिचा महिमा किती म्हणून सांगावा? सर्व प्राणिमात्र हिच्याच आधारावर वास करतात.

अंतरिक्ष राहाती जीव । तोहि पृथ्वीचा स्वभाव । देहे जड नस्तां जीव । कैसे तगती ॥ २ ॥

आकाशात संचार करणारे जीवही पृथ्वीच्याच गुणधर्मामुळे (म्हणजे भौतिक देहामुळे) तसे राहू शकतात; देह जड नसता जीव कसे टिकतील?

जाळिती पोळिती कुदळिती । नांगरिती उकरिती खाणती । मळ मूत्र तिजवरी करिती । आणी वमन ॥ ३ ॥

तिला जाळतात, पोळतात, कुदळीने खणतात, नांगरतात, उकरतात, खणून काढतात; तिच्यावरच मलमूत्र टाकतात आणि वमनही करतात.

नासकें कुजकें जर्जर । पृथ्वीविण कैंची थार । देह्यांतकाळीं शरीर । तिजवरी पडे ॥ ४ ॥

नासलेले, कुजलेले, जीर्ण असे काहीही असो - पृथ्वीशिवाय त्याला थारा नाही; आणि शेवटी देह सोडताना हे शरीरही तिच्यावरच पडते.

बरें वाईट सकळ कांहीं । पृथ्वीविण थार नाहीं । नाना धातु द्रव्य तें हि । भूमीचे पोटीं ॥ ५ ॥

बरे-वाईट जे काही आहे, त्याला पृथ्वीशिवाय आधार नाही; नाना धातू व द्रव्येही तिच्याच पोटात सामावलेली आहेत.

येकास येक संव्हारिती । प्राणी भूमीवरी असती । भूमी सांडून जाती । कोणीकडे ॥ ६ ॥

भूमीवर राहणारे प्राणी एकमेकांचा संहार करतात, पण ती भूमी सोडून तरी कोणी कुठे जाऊ शकतो का?

गड कोठ पुरें पट्टणें । नाना देश कळती अटणें । देव दानव मानव राहाणें । पृथ्वीवरी ॥ ७ ॥

गड, कोट, पुरे, पट्टणे, नाना देश, तसेच वाळवंटांसारखे प्रदेशही - सर्व पृथ्वीवरच आहेत; देव, दानव, मानव सर्वांचे वास्तव्य पृथ्वीवरच आहे.

नाना रत्नें हिरे परीस । नाना धातु द्रव्यांश । गुप्त प्रगट कराव्यास । पृथ्वीविण नाहीं ॥ ८ ॥

नाना रत्ने, हिरे, परीस, नाना धातू आणि द्रव्ये - हे सर्व गुप्त ठेवण्यासाठी किंवा प्रगट करण्यासाठी पृथ्वीशिवाय दुसरे स्थान नाही.

मेरुमांदार हिमाचळ । नाना अष्टकुळाचळ । नाना पक्षी मछ व्याळ । भूमंडळीं ॥ ९ ॥

मेरू, मांदार, हिमाचल आणि अष्टकुलाचल पर्वतश्रेणी, तसेच नाना पक्षी, मासे, सर्प - हे सर्व भूमंडळावरच आहेत.

नाना समुद्रापैलीकडे । भोंवतें आवर्णोदका कडें । असंभाव्य तुटले कडे । भूमंडळाचे ॥ १० ॥

नाना समुद्रांच्या पलीकडे, चोहोबाजूंनी वेढणाऱ्या आवर्णोदकाच्या काठाशी, भूमंडळाचे अगणित तुटलेले कडे आहेत.

त्यामधें गुप्त विवरें । लाहानथोरें अपारें । तेथें निबिड अंधकारें । वस्ती कीजे ॥ ११ ॥

त्यामध्ये लहानमोठ्या अगणित गुप्त गुहा आहेत, जेथे दाट अंधारात प्राणी वस्ती करतात.

आवर्णोदक तें अपार । त्याचा कोण जाणे पार । उदंड दाटले जळचर । असंभाव्य मोठे ॥ १२ ॥

ते आवर्णोदक अफाट आहे, त्याचा अंत कोणाला ठाऊक आहे? त्यात असंख्य अवाढव्य जलचर दाटीवाटीने भरलेले आहेत.

त्या जीवनास आधार पवन । निबिड दाट आणी घन । फुटों शकेना जीवन । कोणेकडे ॥ १३ ॥

त्या जलाला आधार आहे तो दाट, घनदाट पवनाचा; त्यामुळे ते जल कोठेही फुटून विखुरत नाही.

त्या प्रभंजनासी आधार । कठिणपणें अहंकार । ऐसा त्या भूगोळाचा पार । कोण जाणे ॥ १४॥

त्या प्रचंड वायूलाही आधार आहे तो कठीण अहंकारतत्त्वाचा; अशा या भूगोलाचा अंतिम पार कोणाला ठाऊक आहे?

नाना पदार्थांच्या खाणी । धातुरत्नांच्या दाटणी । कल्पतरु चिंतामणी । अमृतकुंडें ॥ १५ ॥

नाना पदार्थांच्या खाणी, धातू-रत्नांच्या दाटीवाटी, कल्पतरू, चिंतामणी, अमृतकुंडे - हे सर्व पृथ्वीच्याच ठायी आहे.

नाना दीपें नाना खंडें । वसती उद्वसें उदंडें । तेथें नाना जीवनाचीं बंडें । वेगळालीं ॥ १६ ॥

नाना द्वीपे, नाना खंडे, कोठे वस्ती तर कोठे उजाड प्रदेश, अशा सर्वत्र नाना प्रकारच्या जीवसृष्टीचे वेगवेगळे समूह वसलेले आहेत.

मेरुभोंवते कडे कापले । असंभाव्य कडोसें पडिलें । निबिड तरु लागले । नाना जिनसी ॥ १७ ॥

मेरूभोवती कडे कापलेले आहेत, असंख्य खोल दऱ्या पडलेल्या आहेत, आणि तेथे नाना प्रकारचे घनदाट वृक्ष उभे आहेत.

त्यासन्निध लोकालोक । जेथें सूर्याचें फिरे चाक । चंद्रादि द्रोणाद्रि मैनाक । माहां गिरी ॥ १८ ॥

त्याच्या जवळपास 'लोकालोक' नावाचा पर्वत आहे, जेथवर सूर्याचे चक्र फिरते; तसेच द्रोणाद्री, मैनाक यांसारखे महान पर्वतही आहेत.

नाना देशीं पाषाणभेद । नाना जिनसी मृत्तिकाभेद । नाना विभूति छंद बंद । नाना खाणी ॥ १९ ॥

नाना देशांत नाना प्रकारचे दगड, नाना प्रकारच्या मातीचे भेद, नाना ऐश्वर्ये, नाना रचना आणि नाना खाणी आहेत.

बहुरत्न हे वसुंदरा । ऐसा पदार्थ कैचा दुसरा । अफट पडिलें सैरावैरा । जिकडे तिकडे ॥ २० ॥

'बहुरत्ना वसुंधरा' असे म्हणतात ते खरेच आहे; असा दुसरा पदार्थ कोठे मिळेल? विस्तीर्ण संपत्ती जिकडेतिकडे विखुरलेली आहे.

अवघी पृथ्वी फिरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे । दुजी तुळणा न साहे । धरणीविषीं ॥२१ ॥

संपूर्ण पृथ्वी फिरून पाहू शकेल असा कोणता प्राणी आहे? या धरणीची कशाशीच तुलना होऊ शकत नाही.

नाना वल्ली नाना पिकें । देसोदेसी अनेकें । पाहों जातां सारिख्या सारिखें । येक हि नाहीं ॥ २२ ॥

नाना देशांत नाना वेली आणि पिके उगवतात; पाहायला गेले तर त्यातील एकही दुसऱ्यासारखे नाही.

स्वर्ग मृत्यु आणिपाताळें । अपूर्व रचिलीं तीन ताळें। पाताळलोकीं माहां व्याळें । वस्ती कीजे ॥ २३ ॥

स्वर्ग, मृत्युलोक आणि पाताळ अशी तीन अद्भुत स्तरांची रचना केलेली आहे; पाताळलोकात महाकाय सर्प वस्ती करतात.

नान वल्ली बीजांची खाणी । ते हे विशाळ धरणी । अभिनव कर्त्याची करणी । होऊन गेली ॥ २४ ॥

नाना वेली आणि बियाण्यांची खाण असलेली ही विशाल धरणी, हे त्या अद्भुत निर्मात्याचेच कर्तृत्व आहे.

गड कोठ नाना नगरें । पुरें पट्टणें मनोहरें । सकळां ठाईं जगदेश्वरें । वस्ती कीजे ॥ २५ ॥

गड, कोट, नाना नगरे, सुंदर पुरे-पट्टणे - या सर्व ठिकाणी प्रत्यक्ष जगदीश्वरानेच वस्ती केलेली आहे.

माहां बळी होऊन गेले । पृथ्वीवरी चौताळले । सामर्थ्यें निराळे राहिले । हें तों घडेना ॥ २६ ॥

महान बलाढ्य राजे होऊन गेले, त्यांनी पृथ्वीवर आपले सामर्थ्य गाजवले; पण पृथ्वीपासून वेगळे राहणे मात्र कोणालाच शक्य झाले नाही.

असंभाव्य हे जगती। जीव कितीयेक जाती । नाना अवतारपंगती । भूमंडळावरी ॥ २७ ॥

ही जगती अगणित आहे, त्यावर अनंत जातींचे जीव आहेत; आणि नाना अवतारांच्या पंक्तीही याच भूमंडळावर झाल्या.

सध्यां रोकडे प्रमाण । कांहीं करावा नलगे अनुमान । नाना प्रकारीचें जीवन । पृथ्वीचेनि आधारें ॥ २८ ॥

हे तर प्रत्यक्ष अनुभवास येणारे प्रमाण आहे, यासाठी अनुमानाची गरजच नाही; नाना प्रकारचे जीवन हे केवळ पृथ्वीच्याच आधारावर चालते.

कित्तेक भूमी माझी म्हणती । सेवटीं आपणचि मरोन जाती । कित्तेक काळ होतां जगती । जैसी तैसी ॥ २९ ॥

कितीतरी लोक 'ही भूमी माझी' असे म्हणतात, पण अखेरीस तेच मरून जातात; कितीतरी काळ लोटला तरी ही जगती जशीच्या तशीच राहते.

ऐसा पृथ्वीचा महिमा । दुसरी काये द्यावी उपमा । ब्रह्मादिकापासुनी आम्हां । आश्रयोचि आहे ॥ ३० ॥

असा हा पृथ्वीचा महिमा आहे, याला दुसरी कोणती उपमा द्यावी? ब्रह्मदेवापासून तो आपल्यापर्यंत सर्वांनाच तिचाच आश्रय आहे.