पृथ्वीस होईल अंत । भूतांस मांडेल कल्पांत । ऐसा समाचार साध्यंत । शास्त्रीं निरोपिला ॥ १ ॥

पृथ्वीला अंत येईल, प्राणिमात्रांवर कल्पांताचा प्रसंग येईल; असा तपशीलवार वृत्तांत शास्त्रांत सांगितलेला आहे.

शत वरुषें अनावृष्टि । तेणें जळेल हे सृष्टि । पर्वत माती ऐसी पृष्ठी । भूमीची तरके ॥ २ ॥

शंभर वर्षे पाऊस पडणार नाही, त्यामुळे ही सृष्टी होरपळून जाईल; पर्वतांची माती होईल आणि भूमीची पृष्ठभागही भेगाळून जाईल.

बारा कळीं सूर्यमंडळा । किर्णापासून निघती ज्वाळा । शत वरुषें भूगोळा । दहन होये ॥ ३ ॥

बाराही सूर्यांच्या किरणांतून ज्वाळा निघू लागतील; अशा प्रकारे शंभर वर्षे पृथ्वीचे दहन होत राहील.

सिंधुरवर्ण वसुंधरा । ज्वाळा लागती फणिवरा । तो आहाळोन सरारां । विष वमी ॥ ४ ॥

शेषनागापर्यंत त्या ज्वाळा पोचतात, तेव्हा तोही होरपळून जातो आणि तळमळत विष ओकू लागतो.

त्या विषाच्या ज्वाळा निघती । तेणें पाताळें जळती । माहापावकें भस्म होती। पाताळ लोक ॥ ५ ॥

त्या विषाच्याही ज्वाळा निघतात, त्यांनी पाताळ जळू लागते; त्या महाअग्नीने पाताळलोक भस्मसात होतो.

तेथें माहाभूतें खवळती । प्रळयेवात सुटती । प्रळयेपावक वाढती। चहूंकडे ॥ ६ ॥

तेथे महाभूते खवळून उठतात, प्रलयकाळचे वादळी वारे सुटतात, आणि चोहोकडे प्रलयाग्नी भडकत जातो.

तेथें अक्रा रुद्र खवळले । बारा सूर्य कडकडिले । पावकमात्र येकवटले । प्रळयेकाळीं ॥ ७ ॥

तेथे अकरा रुद्र खवळतात, बारा सूर्य कडाडून तळपतात, आणि प्रलयकाळी सर्व अग्नी एकवटतात.

वायो विजांचे तडाखे । तेणें पृथ्वी अवघी तरखे । कठिणत्व अवघेंचि फांके । चहुंकडे ॥ ८ ॥

वारे आणि विजांचे तडाखे इतके जोरदार असतात की सारी पृथ्वी थरथरू लागते, आणि तिचा कठीणपणा सगळीकडे विरून जातो.

तेथें मेरूची कोण गणना । कोण सांभाळिल कोणा । चंद्र सूर्य तारांगणा । मूस जाली ॥ ९ ॥

त्या वेळी मेरू पर्वताचीही गणती कोण करणार, कोण कोणाला सांभाळणार? चंद्र, सूर्य आणि तारे यांचाही एक वितळलेला गोळा होतो.

पृथ्वीनें विरी सांडिली । अवघी धगधगायेमान जाली । ब्रह्मांडभटी जळोन गेली । येकसरां ॥ १० ॥

पृथ्वीने आपला कठीणपणा सोडून दिला, आणि सारी धगधगू लागली; ब्रह्मांडाची जणू भट्टीच एकाच वेळी पेटून गेली.

जळोनि विरी सांडिली । विशेष माहावृष्टी जाली ॥ तेणें पृथ्वी विराली। जळामधें ॥ ११ ॥

कठीणपणा जळून गेल्यावर मोठी अतिवृष्टी सुरू झाली; त्या पावसाने पृथ्वी पाण्यातच विरघळून गेली.

भाजला चुना जळीं विरे । तैसा पृथ्वीस धीर न धरे । विरी सांडुनिया त्वरें । जळीं मिळाली ॥ १२ ॥

भाजलेला चुना पाण्यात जसा विरतो, तशीच पृथ्वीलाही तग धरता आला नाही; कठीणपणा सोडून ती त्वरेने पाण्यात मिसळून गेली.

शेष कूर्म वार्‍हाव गेला । पृथ्वीचा आधार तुटला । सत्व सांडून जळाला । मिळोन गेली ॥ १३॥

शेष आणि कूर्म मागे हटले, पृथ्वीचा आधारच तुटला; आपले अस्तित्व सोडून ती पाण्यात विरघळून गेली.

तेथें प्रळयेमेघ उचलले । कठिण घोषें गर्जिनले । अखंड विजा कडकडिले । ध्वनि घोष ॥१४ ॥

तेथे प्रलयकालीन ढग उसळले, कठोर गर्जनेने गडगडू लागले; अखंड विजांचा कडकडाट आणि आवाजाचा घोष सुरू झाला.

पर्वतप्राये पडती गारा । पर्वत उडती ऐसा वारा । निबिड तया अंधकारा। उपमाचि नाहीं ॥ १५ ॥

पर्वतांएवढ्या गारा पडू लागल्या, पर्वतही उडावेत इतका वारा वाहू लागला; त्या दाट अंधकाराला तर उपमाच नाही.

सिंधु नद्या एकवटल्या । नेणो नभींहून रिचवल्या । संधिच नाहीं धारा मिळाल्या । अखंड पाणी ॥ १६ ॥

सागर आणि नद्या सगळ्या एकवटल्या, आकाशातून किती पाणी कोसळले हे कळेनासे झाले; धारांना संधीच उरली नाही, अखंड पाणीच पाणी झाले.

तेथें मछ मूर्म सर्प पडती । पर्वतासारिखे दिसती । गर्जना होतां मिसळती । जळांत जळें ॥ १७ ॥

तेथे मासे, कासव आणि सर्प पर्वतांसारखे दिसत पडत होते; गर्जना होताच ते सगळे पाण्यात पाण्यासारखे मिसळून गेले.

सप्त सिंधु आवर्णीं गेले । आवर्णवेडे मोकळे जाले । जळरूप जालियां खवळले । प्रळयेपावक ॥ १८ ॥

सातही समुद्र आपापल्या सीमेत विरघळून गेले, मग ती सीमाही उघडी पडली; सर्व जलरूप होताच प्रलयाग्नी पुन्हा खवळून उठला.

ब्रह्मांडाऐसा तप्त लोहो । शोषी जळाचा समूहो । तैसे जळास जालें पाहो । अपूर्व मोठें॥ १९ ॥

ब्रह्मांडाएवढा तापलेला लोखंडाचा गोळा जसा पाण्याचा समूह शोषून घेतो, तसेच त्या पाण्याचेही झाले — हे मोठे अपूर्व होते.

तेणें आटोन गेलें पाणी । असंभाव्य माजला वन्ही । तया वन्हीस केली झडपणी । प्रळयवातें ॥ २० ॥

त्यामुळे सगळे पाणी आटून गेले आणि अफाट अग्नी माजला; त्या अग्नीलाही प्रलयकालीन वाऱ्याने झोडपून टाकले.

दीपास पालव घातला । तैसा प्रळयेपावक विझाला । पुढें वायो प्रबळला । असंभाव्य ॥ २१ ॥

जसा वाऱ्याच्या झुळकीने दिवा विझतो, तसा प्रलयाग्नी विझून गेला; त्यानंतर वारा अतोनात प्रबळ झाला.

उदंड पोकळी थोडा वारा । तेणें वितळोन गेला सारा । पंचभूतांचा पसारा । आटोपला ॥ २२ ॥

प्रचंड पोकळी आणि तुटपुंजा वारा उरला, त्यानेही सगळे विरघळून गेले; पंचमहाभूतांचा सारा पसारा आटोपला.

महद्भूात मूळमाया। विस्मरणें वितुळे काया । पदार्थमात्र राहावया । ठाव नाहीं॥ २३ ॥

महाभूते आणि मूळमायाही विस्मरणात विरून जातात; कोणताही पदार्थ शिल्लक राहायला जागाच उरत नाही.

दृश्य हलकालोळें नेलें । जड चंचळ वितुळलें । याउपरी शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥ २४ ॥

दृश्य सृष्टी सारी वाहून गेली, जड आणि चंचल असे सर्व विरघळून गेले; यानंतर जे शाश्वत उरले, ते केवळ परब्रह्मच होय.