ऐका सारासार विचार । उभारलें जगडंबर । त्यांत कोण सार कोण असार । विवेकें वोळखावा ॥ १ ॥

सार-असार विचार ऐका: हे जग जे उभे राहिले आहे, त्यातील सार काय आणि असार काय, हे विवेकाने ओळखावे.

दिसेल तें नासेल । आणि येईल तें जाईल । जें असतचि असेल । तेंचि सार ॥ २ ॥

जे दिसते ते नाश पावणार आहे, आणि जे येते ते जाणार आहे; जे सदैव असतेच असते, तेच खरे सार होय.

मागां आत्मानात्माविवेक बोलिला । अनात्मा वोळखोन सांडिला । आत्मा जाणतां लागला । मुळींचा मूळतंतु ॥ ३ ॥

आधी आत्मा-अनात्म्याचा विवेक सांगितला, अनात्मा ओळखून टाकून दिला; आत्मा जाणताच मुळाशी असलेला मूळ धागा हाती लागला.

मुळीं जे राहिली वृत्ति । जाली पाहिले निवृत्ति । सारासार विचार श्रोतीं । बरा पाहावा ॥ ४॥

मुळात जी वृत्ती राहिली होती, ती आता निवृत्त झालेली दिसली; श्रोत्यांनी हा सारासार विचार नीट पाहावा.

नित्यानित्य विवेक केला । आत्मा नित्यसा निवडिला । निवृतीरूपें हेत उरला । निराकारीं ॥५ ॥

नित्य-अनित्याचा विचार केला असता आत्मा नित्य म्हणून निवडला गेला; निवृत्तीच्या रूपाने जाणीव निराकारात उरली.

हेत म्हणिजे तो चंचळ । निर्गुण म्हणिजे निश्चळ । सारासारविचारें चंचळ । होऊन जातें ॥ ६॥

जाणीव म्हणजेच चंचल, आणि निर्गुण म्हणजेच निश्चळ; सारासार विचार करता करता तेही चंचल होऊन विरून जाते.

चळे म्हणोनि तें चंचळ । न चळे म्हणोनि निश्चळ । निश्चळीं उडे चंचळ । निश्चयेसीं ॥ ७ ॥

जे हलते ते चंचल आणि जे हलत नाही ते निश्चळ; निश्चयाने पाहिले तर चंचळ हे निश्चळातच विरून जाते.

ज्ञान आणि उपासना । दोनी येकचि पाहाना । उपासनेकरितां जना । जगोद्धार ॥ ८ ॥

ज्ञान आणि उपासना या दोन्ही एकच गोष्टी आहेत असे समजावे; उपासनेमुळेच लोकांचा उद्धार होतो.

द्रष्टा साक्षी जाणता । ज्ञानधन चैतन्यसत्ता । ज्ञान देवचि तत्वता । बरें पाहा ॥ ९ ॥

द्रष्टा, साक्षी, जाणता, ज्ञानरूप धन आणि चैतन्यशक्ती — हे सर्व नीट पाहता ज्ञान म्हणजेच प्रत्यक्ष देव आहे.

त्या ज्ञानाचें विज्ञान होतें । शोधून पाहा बहुत मतें । चंचळ अवघें नासतें । येणें प्रकारें ॥ १० ॥

त्या ज्ञानाचे विशेष स्वरूप काय आहे, हे अनेक मतांनी शोधून पाहावे; अशा प्रकारे चंचल असलेले सर्व काही नाश पावते.

नासिवंत नासेल किं नासेना । ऐसा अनुमानचि आहे मना । तरी तो पुरुष सहसा ज्ञाना । अधिकार नव्हे ॥ ११ ॥

नाशवंत नाश पावेल की पावणार नाही, अशी शंका मनात असेल, तर तो पुरुष खऱ्या ज्ञानाचा अधिकारी ठरत नाही.

नित्य निश्चये केला । संदेह उरतचि गेला । तरी तो जाणावा वाहावला । माहा मृगजळीं ॥ १२ ॥

नित्याचा निश्चय झाला असूनही मनात संदेह उरतच गेला, तर समजावे की तो मनुष्य मोठ्या मृगजळात वाहवत गेला आहे.

क्षयेचि नाहीं जो अक्षई । व्यापकपणें सर्वां ठाईं । तेथे हेत संदेह नाहीं । निर्विकारीं ॥ १३ ॥

जो कधी क्षय पावत नाही, जो सर्वत्र व्यापून असतो, त्या निर्विकार तत्त्वाविषयी हेतू किंवा संदेह उरतच नाही.

जें उदंड घनदाट । आद्य मध्य सेवट । अचळ अढळ अतुट । जैसें तैसें ॥ १४ ॥

जे प्रचंड आणि घनदाट आहे, आरंभ-मध्य-शेवट सारखेच आहे, अचल, अढळ आणि अतूट आहे, ते जसेच्या तसे असते.

पाहातां जैसें गगन । गगनाहून तें सघन । जनचि नाहीं निरंजन । सदोदित ॥ १५ ॥

पाहायला गेले तर ते आकाशासारखे भासते, पण आकाशाहूनही अधिक घन आहे; तेथे कोणी जनच नाही, ते सदैव निरंजन असते.

चर्मचक्षु ज्ञानचक्षु । हा तों अवघाच पूर्वपक्षु । निर्गुण ठाईंचा अलक्षु । लक्षवेना ॥ १६ ॥

चर्मचक्षू असोत किंवा ज्ञानचक्षू असोत, हे सगळे अजूनही पूर्वपक्षापुरतेच आहे; निर्गुण असलेले ते मूळ तत्त्व अलक्ष्य आहे, ते कोणत्याही दृष्टीने ग्रहण होत नाही.

संगत्यागेंविण कांहीं । परब्रह्म होणार नाहीं । संगत्याग करून पाहीं । मौन्यगर्भा ॥ १७ ॥

संगाचा (विषयासक्तीचा) त्याग केल्याशिवाय परब्रह्माची प्राप्ती होत नाही; म्हणून सर्व संग सोडून मौनाच्या गाभ्यात जाऊन पाहावे.

निर्शतां अवघेंचि निर्शलें । चंचळ तितुकें निघोन गेलें। निश्चळ परब्रह्म उरलें । तेंचि सार ॥ १८ ॥

जे जे नाशवंत होते ते सर्व नाहीसे झाले, चंचल तेवढे निघून गेले; उरले ते निश्चळ परब्रह्मच खरे सार होय.

आठवा देह मूळ माया । निर्शोन गेल्या अष्टकाया । साधु सांगती उपाया । कृपाळुपणें ॥ १९॥

आठवा देह म्हणजे मूळ माया; आठही देह नाहीसे झाल्यावर संत कृपाळूपणे हाच उपाय सांगतात.

सोहं हंसा तत्वमसी । तें ब्रह्म तूं आहेसी । विचार पाहातां स्थिति ऐसी । सहजचि होते ॥ २० ॥

सोऽहं, हंस, तत्त्वमसि — म्हणजे 'ते ब्रह्म तूच आहेस'; असा विचार केला असता ही अवस्था अगदी सहज प्राप्त होते.

साधक असोन ब्रह्म उरलें। तेथें वृत्तिसुन्य जालें। सारासार विचारिलें । येणें प्रकारें ॥ २१ ॥

साधकपण संपून केवळ ब्रह्मच उरले, तेथे वृत्तीही शून्य झाली; अशा प्रकारे सारासार विचार पूर्ण झाला.

तें तापेना ना निवेना । उजळेना ना काळवंडेना । डहुळेना ना निवळेना । परब्रह्म तें ॥२२ ॥

ते परब्रह्म तापतही नाही आणि शांतही होत नाही, उजळतही नाही आणि काळवंडतही नाही, ढवळलेही जात नाही आणि निवळतही नाही.

दिसेना ना भासेना । उपजेना ना नासेना । तें येना ना जाईना । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

ते दिसतही नाही आणि भासतही नाही, जन्मतही नाही आणि नाशही पावत नाही, ते येतही नाही आणि जातही नाही.

तें भिजेना ना वाळेना । तें विझेना ना जळेना। जयास कोणीच नेईना । परब्रह्म तें ॥२४ ॥

ते भिजतही नाही आणि सुकतही नाही, ते विझतही नाही आणि जळतही नाही; त्याला कोणीही घेऊन जाऊ शकत नाही, असे ते परब्रह्म आहे.

जें सन्मुखचि चहुंकडे । जेथें दृश्य भास उडे । धन्य साधु तो पवाडे । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

जे चोहोबाजूंनी सतत समोरच असते, जेथे दृश्याचा भासच विरून जातो, त्या निर्विकार स्थितीत विहार करणारा साधुच खरोखर धन्य होय.

निर्विकल्पीं कल्पनातीत । तोचि वोळखावा संत । येर अवघेचि असंत । भ्रमरूप ॥ २६ ॥

जो निर्विकल्प आणि कल्पनेच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यालाच संत म्हणावे; बाकी सगळे भ्रमरूप असंतच होत.

खोटें सांडून खरें घ्यावें । तरीच परीक्षवंत म्हणावें असार सांडून सार घ्यावें । परब्रह्म तें ॥ २७ ॥

खोटे टाकून खरे स्वीकारावे, तरच त्याला पारखी म्हणावे; असार सोडून जे सार स्वीकारायचे, तेच परब्रह्म होय.

जाणतां जाणतां जाणीव जाते । आपली वृत्ति तद्‌रूप होते । आत्मनिवेदन भक्ति ते । ऐसी आहे॥ २८ ॥

जाणता जाणता जाणीवच नाहीशी होते, आपली वृत्ती त्या तत्त्वाशी एकरूप होते; हीच खरी आत्मनिवेदन भक्ती होय.

वाच्यांशें भक्ति मुक्ति बोलावी । लक्ष्यांशें तद्‌रूपता विवरावी । विवरतां हेतु नुरावी । ते तद्रूपता ॥ २९॥

शब्दशः अर्थाने भक्ती आणि मुक्ती असे म्हणता येते, पण खऱ्या अर्थाने त्या तद्रूपतेचा उलगडा करावा; उलगडा होता होता जाणीवही उरत नाही, तीच खरी तद्रूपता.

सद्रूप चिद्रूप आणि तद्रूप । सस्वरूप म्हणिजे आपलें रूप । आपलें रूप म्हणिजे अरूप । तत्वनिर्शनाउपरी ॥ ३० ॥

सद्रूप, चिद्रूप आणि तद्रूप म्हणजेच स्वस्वरूप, म्हणजे आपले खरे रूप; आणि आपले खरे रूप म्हणजे अरूप, तत्त्वांचे पूर्ण निरसन झाल्यावर उरणारे.