संत कबीर · अंतरीचा देव
गगनात घुमणारा खोल राग
कोई सुनता है ज्ञानी राग गगन में आवाज़ होती पीन सब घट पूरन पूर रहा है सब सुरन के खानी जो तन पाया खंड देखाया तृष्णा नहिं बुझानी अमृत छोड़ खंडरस चाखा तृष्णा ताप तपानी ओहं सोहं बाजा बाजे सुरत-निरत समानी कहैं कबीर सुनो भाई साधो यही आपकी बानी
गगनात वाजणारा हा राग ऐकू शकेल, असा कोणी ज्ञानी आहे का? त्याचा आवाज खोल आहे, भरीव आहे. हे गगन म्हणजे आपल्या आतले आकाश, मस्तकाच्या शिखरावरची ती निश्चल उंची. आतले संगीत तिथेच ऐकू येते, असे योगी सांगतात. ज्याचे हे संगीत आहे, तो देव प्रत्येक घटात, म्हणजे प्रत्येक देहात, काठोकाठ भरून राहिला आहे. सगळ्या सुरांची खाण तोच आहे. पण देह मिळाला की जीवाला सगळ्याचा एक तुकडाच दिसतो; संपूर्ण कधीच दिसत नाही. आणि त्याची तृष्णा कधीच शमत नाही. तो अमृत सोडून देतो आणि आपल्या त्या तुकड्याचा गोड रस चाखत बसतो. त्या रसाने त्याचे समाधान होत नाही; तृष्णा तापासारखी त्याला सतत पोळत राहते. तरीही आत ते वाद्य वाजतच असते. त्यात सोहं घुमते, म्हणजे ‘मी तोच आहे’; आणि सोबत ओहं, ‘तोच मी आहे’. या दोन शब्दांत जीव आणि देव एकच ठरतात. मनाचे लक्ष, ज्याला सुरत म्हणतात, पूर्णपणे त्या नादाकडे वळते. मग ते त्यात पूर्ण बुडून जाते; या तल्लीनतेला निरत म्हणतात. कबीर म्हणतात, ऐका साधू बंधू, हे संगीत म्हणजे तुमची स्वतःचीच वाणी आहे. ज्याचे हे संगीत आहे, तो प्रत्येक घटात भरून राहिला आहे, असे पदाच्या सुरुवातीलाच आले आहे. म्हणजे तुमच्या घटातही तोच आहे.