करुणाष्टके
बुद्धि दे रघुनायका
युक्ति नाहीं बुद्धि नाहीं । विद्या नाहीं विवेकिता ॥ नेणता भक्त मी तुझा । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १ ॥ मन हें आवरेना कीं । वासना वावडे सदा ॥ कल्पना धावते सैरा । बुद्धि दे रघुनायका ॥ २ ॥
या प्रार्थनेत, आठ अक्षरांच्या छोट्या ओळींतून, रामदास आपल्यापाशी जे जे नाही, ते सारे रामापुढे मांडतात. ते मागतात बुद्धी: योग्य ते पाहण्याची आणि योग्य निर्णय घेण्याची मनाची शक्ती. प्रत्येक कडवे याच मागणीवर संपते: ‘बुद्धि दे रघुनायका’. माझ्याकडे युक्ती नाही, बुद्धी नाही, विद्या नाही, विवेक नाही. मी तुझा भक्त आहे, आणि मला काहीच कळत नाही. रघुनायका, मला बुद्धी दे. हे मन काही आवरत नाही. माझ्या वासना सदा भिरभिरत असतात. माझी कल्पना सैरावैरा धावते. मला समज दे.
बुद्धि दे रघुनायका
अन्न नाहीं वस्त्र नाहीं । सौख्य नाहीं जनांमध्यें ॥ आश्रयो पाहतां नाहीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ३ ॥ बोलतां चालतां येना । कार्यभाग कळेचिना ॥ बहू मी पीडलों लोकीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ४ ॥ तुझा मी टोणपा जालों । कष्टलों बहुतांपरी ॥ सौख्य तें पाहतां नाहीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ५ ॥
मला अन्न नाही, वस्त्र नाही, लोकांत सुख नाही. आधार शोधतो, तर तोही नाही. कसे बोलावे, कसे वागावे, ते मला जमत नाही. हाती घेतलेले काम मला उमगत नाही. लोकांत मी फार पिडलो आहे. रघुनायका, माझ्यात जी समज नाही, ती मला दे. मी तुझा टोणपा झालो आहे. नाना प्रकारे कष्टलो, पण सुख शोधले, तर ते कुठेच नाही.
बुद्धि दे रघुनायका
नेटकें लिहितां येना । वाचितां चुकतों सदा ॥ अर्थ तो सांगतां येना । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ६ ॥ प्रसंग वेळ तर्केना । सुचेना दीर्घ सूचना ॥ मैत्रिकी राखितां येना । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ७ ॥
मला नीटनेटके लिहिता येत नाही. वाचताना मी सदा चुकतो. वाचलेल्याचा अर्थ मला सांगता येत नाही. मला बुद्धी दे. प्रसंग कोणता, वेळ कोणती, याचा अंदाज मला येत नाही. दूरदृष्टीचा कोणताही विचार मला सुचत नाही. मला मैत्री टिकवता येत नाही.
बुद्धि दे रघुनायका
कळेना स्फूर्ति होईना । आपदा लागली बहू ॥ प्रत्यहीं पोट सोडीना । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ८ ॥ संसार नेटका नाहीं । उद्वेगो वाटतो जिवीं ॥ परमार्थू कळेना कीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ९ ॥ देईना पुरविना कोणी । उगेचि जन हांसती ॥ विसरु पडेना पोटीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १० ॥
मला काही कळत नाही, कसली स्फूर्ती होत नाही. माझ्यावर मोठी आपत्ती ओढवली आहे. रोजच्या रोज भूक माझी पाठ सोडत नाही. माझा संसार नीट नाही, आणि जिवाला उद्वेग वाटतो. आणि परमार्थही मला कळत नाही. रघुनायका, मला बुद्धी दे. कोणी काही देत नाही, कोणी पुरवत नाही. लोक उगीचच मला हसतात, आणि ते माझ्या मनातून जात नाही.
बुद्धि दे रघुनायका
पिशुनें वाटती सर्वें । कोणीही मजला नसे ॥ समर्था तूं दयासिंधू । बुद्धि दे रघुनायका ॥ ११ ॥ उदास वाटतें जीवीं । आतां जावें कुणीकडे ॥ तूं भक्तवत्सला रामा । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १२ ॥
सगळे मला वाईटावर टपलेले वाटतात. माझे असे कोणीच नाही. हे समर्था, तू दयेचा सागर आहेस. माझा जीव उदास झाला आहे. आता मी कुठे जाऊ? रामा, तू भक्तवत्सल आहेस: मला बुद्धी दे.
बुद्धि दे रघुनायका
काया वाचा मनोभावें । तुझा मी म्हणवीतसें ॥ हे लाज तुजला माझी । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १३ ॥ सोडवील्या देव कोटी । भूभार फेडिला बळें ॥ भक्तांसि आश्रयो मोठा । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १४ ॥ भक्त उदंड तुम्हांला । आम्हांला कोण पूसतें ॥ ब्रीद हें राखणें आधीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १५ ॥
शरीराने, वाणीने आणि मनोभावे मी स्वतःला तुझा म्हणवतो. म्हणून माझी फजिती झाली, तर लाज तुझीच जाईल. रघुनायका, मला बुद्धी दे. रामायणात राक्षसराज रावणाने देवांना धाकात ठेवले आहे; त्याचा नाश करण्यासाठी राम अवतार घेतो. तू कोट्यवधी देवांना सोडवलेस, आणि आपल्या बळाने पृथ्वीचा भार उतरवलास. तुझ्या भक्तांना तुझा मोठा आधार आहे. तुला भक्त उदंड आहेत; मग आमची विचारपूस कोण करणार? ज्या ब्रीदाने, ज्या वचनाने तू ओळखला जातोस, ते राखणे हे सर्वांत आधी.
बुद्धि दे रघुनायका
आशा हे लागली मोठी । दयाळू बा दया करीं ॥ आणखी नलगे कांहीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १६ ॥ उदंड ऐकिली कीर्ति । पतीतपावना प्रभो ॥ मी एक रंक दुर्बुद्धी । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १७ ॥
माझ्या मनात मोठी आशा लागली आहे. हे दयाळू बापा, माझ्यावर दया कर. मला आणखी काही नको: मला बुद्धी दे. हे प्रभो, हे पतितपावना, तुझी उदंड कीर्ती मी ऐकली आहे. आणि मी तर एक रंक, दुर्बुद्धी. रघुनायका, मला बुद्धी दे.
बुद्धि दे रघुनायका
रामदास म्हणे माझा । संसार तुज लागला ॥ संशयो लागतो पोटीं । बुद्धि दे रघुनायका ॥ १८ ॥
शेवटच्या कडव्यात रामदास स्वतःचे नाव घेतात, आणि आपल्या संसाराची काळजी रामावर सोपवतात. मी, रामदास, म्हणतो: माझ्या संसाराचा भार आता तुझ्यावर पडला आहे. माझ्या मनात संशय कुरतडत राहतो. रघुनायका, मला बुद्धी दे.